Η είδηση του θανάτου του ανώτατου ηγέτη του Ιράν, Ali Khamenei, σηματοδοτεί το τέλος μιας ολόκληρης εποχής για την Ισλαμική Δημοκρατία και ταυτόχρονα ανοίγει ένα επικίνδυνο κεφάλαιο γεωπολιτικής αστάθειας στη Μέση Ανατολή.
Είναι ένα γεγονός με διεθνείς προεκτάσεις, που ήδη προκαλεί έντονη κινητικότητα στην Ουάσιγκτον και στο Τελ Αβίβ, αποκαλύπτοντας για ακόμη μία φορά την εμμονική προσέγγιση των Ηνωμένων Πολιτειών απέναντι στο ιρανικό πολιτικό σύστημα.
Ο Ιρανός υπουργός Εξωτερικών Abbas Araghchi δήλωσε ότι δεν αποκλείεται η εκλογή νέου Ανώτατου Ηγέτη να πραγματοποιηθεί «σε μία ή δύο ημέρες», τονίζοντας παράλληλα ότι οι κρατικοί θεσμοί λειτουργούν κανονικά και οι συνταγματικές διαδικασίες τηρούνται.
Η μεταβατική περίοδος και το θεσμικό πλαίσιο
Σύμφωνα με το ιρανικό πρακτορείο ειδήσεων IRNA, μετά τον θάνατο του Khamenei ενεργοποιείται το άρθρο 111 του ιρανικού Συντάγματος.
Η διάταξη αυτή προβλέπει τον σχηματισμό ενός προσωρινού συμβουλίου ηγεσίας, το οποίο αναλαμβάνει τις αρμοδιότητες του ανώτατου ηγέτη έως την εκλογή νέου rahbar από τη Συνέλευση των Ειδικών.
Η προσωρινή ηγεσία, όπως μεταδόθηκε, θα ασκηθεί από τον πρόεδρο Massoud Pezeshkian, τον επικεφαλής της Δικαιοσύνης και ένα μέλος του Συμβουλίου των Φρουρών του Συντάγματος.
Το σχήμα αυτό δεν αποτελεί πολιτική καινοτομία, αλλά προβλεπόμενη συνταγματική διαδικασία.
Η ύπαρξη θεσμοθετημένου μηχανισμού μετάβασης υποδηλώνει ότι, παρά τη συχνή δυτική ρητορική περί «αυταρχικού χάους», το ιρανικό σύστημα διαθέτει εσωτερική συνοχή και νομική συνέχεια.
Ωστόσο,
το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι ποιος ασκεί προσωρινά την εξουσία, αλλά
ποιος θα αναδειχθεί ως νέος ανώτατος ηγέτης και υπό ποιες γεωπολιτικές
πιέσεις θα κληθεί να κυβερνήσει.
Massoud Pezeshkian
Ο ρόλος της Συνέλευσης των Ειδικών
Η επιλογή του νέου rahbar ανήκει στη Συνέλευση των Ειδικών, ένα σώμα 88 ανώτερων κληρικών.
Από την ίδρυση της Ισλαμικής Δημοκρατίας το 1979, ο μηχανισμός αυτός ενεργοποιήθηκε μόλις μία φορά: μετά τον θάνατο του Ruhollah Khomeini, όταν εξελέγη ο ίδιος ο Khamenei.
Η διαδικασία είναι βαθιά θεοκρατική.
Ο
νέος ηγέτης πρέπει να είναι άνδρας, κληρικός, με αποδεδειγμένη πολιτική
επάρκεια, ηθικό κύρος και πίστη στις αρχές της Ισλαμικής Δημοκρατίας.
Όμως, τα κριτήρια αυτά ερμηνεύονται πολιτικά.
Η Συνέλευση μπορεί να αποκλείσει υποψηφίους που θεωρούνται «μεταρρυθμιστές» ή υπερβολικά διαλλακτικοί προς τη Δύση.
Και εδώ ακριβώς παρεμβαίνει ο εξωτερικός παράγοντας.
Η σκιά της Ουάσιγκτον
Ο πρόεδρος των Ηνωμένων Πολιτειών Donald Trump δήλωσε ότι η Ουάσιγκτον «έχει πολύ καλή ιδέα» για το ποιος θα μπορούσε να ηγηθεί του Ιράν μετά την αλλαγή εξουσίας.
Η δήλωση αυτή δεν είναι απλώς αλαζονική· είναι αποκαλυπτική της διαχρονικής αμερικανικής νοοτροπίας παρέμβασης.
Οι ΗΠΑ έχουν μακρά ιστορία ανάμειξης στις ιρανικές υποθέσεις.
Από το πραξικόπημα του 1953 κατά του Mohammad Mossadegh μέχρι τις
σύγχρονες κυρώσεις και τη στρατιωτική πίεση, η Ουάσιγκτον αντιμετωπίζει
το Ιράν όχι ως κυρίαρχο κράτος, αλλά ως πεδίο επιβολής στρατηγικών
συμφερόντων.
Οι πρόσφατες δηλώσεις περί «επιτυχημένων επιθέσεων» και «εξουδετέρωσης» Ιρανών αξιωματούχων επιβεβαιώνουν ότι η αμερικανική πολιτική συνεχίζει να βασίζεται στη στρατιωτική κλιμάκωση και όχι στη διπλωματία.
Η
ανακοίνωση για «προληπτικό πλήγμα» του Ισραήλ κατά του Ιράν και η
υποστήριξη που παρείχε η Ουάσιγκτον επιβεβαιώνουν έναν επικίνδυνο άξονα
στρατιωτικής πίεσης.
Το επιχείρημα περί «εθνικής ασφάλειας»
των ΗΠΑ χρησιμοποιείται επανειλημμένα για να δικαιολογήσει επιθετικές
ενέργειες σε μια περιοχή χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά από τα αμερικανικά
σύνορα.
Πέντε πιθανοί διάδοχοι, ένα το μεγάλο φαβορί - Εσωτερικές ισορροπίες και εξωτερικές πιέσεις
Μεταξύ των πιθανών διαδόχων ξεχωρίζει ο Mojtaba Khamenei, γιος του εκλιπόντος ηγέτη.
Θεωρείται πρόσωπο με ισχυρές διασυνδέσεις με το Σώμα των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης και τις πολιτοφυλακές Basij.
Η
πιθανή διαδοχή από πατέρα σε γιο προκαλεί αντιδράσεις, καθώς θυμίζει
μοναρχική μεταβίβαση εξουσίας — κάτι που η Ισλαμική Επανάσταση
υποτίθεται ότι ανέτρεψε.
Παράλληλα, το γεγονός ότι ο Mojtaba
βρίσκεται υπό αμερικανικές κυρώσεις από το 2019 υποδηλώνει ότι η
Ουάσιγκτον έχει ήδη επιχειρήσει να επηρεάσει το εσωτερικό πολιτικό τοπίο
της Τεχεράνης.
Οι κυρώσεις δεν είναι απλώς οικονομικό εργαλείο· είναι πολιτικό μήνυμα.
Άλλοι
πιθανοί υποψήφιοι περιλαμβάνουν τον Alireza Arafi, τον Mohammad Mehdi
Mirbagheri, τον Hassan Khomeini και τον Hashem Bouchehri.
Ο
καθένας εκπροσωπεί διαφορετική τάση εντός του ιρανικού κληρικού
κατεστημένου — από αυστηρά συντηρητικές έως πιο πραγματιστικές
προσεγγίσεις.
Η επιλογή τους δεν θα καθοριστεί μόνο από θεολογικά ή
ιδεολογικά κριτήρια, αλλά και από το ποιος θεωρείται ικανότερος να
διαχειριστεί την ένταση με τις ΗΠΑ και τους συμμάχους τους.
Mojtaba KhameneiΑναλυτικά οι υποψήφιοι
-Mojtaba Khamenei, 56 ετών: Πρόκειται για τον δεύτερο γιο του Khamenei, γνωστός για τη σημαντική επιρροή του και τις ισχυρές συνδέσεις με τη Στρατοφυλακή της Ισλαμικής Επανάστασης (IRGC), καθώς και με την παραστρατιωτική εθελοντική δύναμη Basij. Ωστόσο, δεν είναι υψηλόβαθμος κληρικός και δεν έχει επίσημο ρόλο στο καθεστώς, ενώ η διαδοχή από πατέρα σε γιο είναι θεωρείται ανεπιθύμητη στο σιιτικό ιερατικό κατεστημένο. Ένα ακόμη εμπόδιο είναι ότι ο Mojtaba δεν είναι υψηλόβαθμος κληρικός και δεν έχει επίσημο ρόλο στο καθεστώς.
- Alireza Arafi,67 ετών: Πρόκειται για λιγότερο γνωστό, είναι καταξιωμένος κληρικός με ιστορικό σε κυβερνητικούς θεσμούς και ήταν έμπιστος του Khamenei. Υπηρετεί ως αναπληρωτής πρόεδρος της Συνέλευσης των Ειδικών και έχει διατελέσει μέλος του ισχυρού Συμβουλίου Φρουρών (Guardian Council), που ελέγχει τους υποψηφίους και τους νόμους που ψηφίζει το κοινοβούλιο. Είναι επίσης επικεφαλής του ιρανικού συστήματος θεολογικών σχολών.
-Mohammad Mehdi Mirbagheri, ετών 60:Είναι σκληροπυρηνικός κληρικός και μέλος της Συνέλευσης των Ειδικών, εκπροσωπεί την πιο συντηρητική πτέρυγα του ιερατικού κατεστημένου. Σύμφωνα με το IranWire, αντιτίθεται έντονα στη Δύση και πιστεύει ότι μια σύγκρουση μεταξύ πιστών και απίστων είναι αναπόφευκτη. Επικεφαλής της Ακαδημίας Ισλαμικών Επιστημών στην ιερή βόρεια πόλη Qom.
-Hassan Khomeini,50 ετών: Είναι εγγονός του ιδρυτή της Ισλαμικής Δημοκρατίας, Ayatollah Ruhollah Khomeini, προσδίδοντας θρησκευτική και επαναστατική νομιμοποίηση. Υπηρετεί ως επιμελητής του μαυσωλείου Khomeini, δεν έχει κατέχει δημόσια αξιώματα και φαίνεται να έχει περιορισμένη επιρροή στον μηχανισμό ασφαλείας ή την κυρίαρχη ελίτ της χώρας. Είναι γνωστός για πιο μετριοπαθή στάση σε σύγκριση με πολλούς συνομηλίκους του.
-Hashem Hosseini Bushehri, 60 ετών: Υψηλόβαθμος κληρικός με στενές σχέσεις με τους θεσμούς που διαχειρίζονται τη διαδοχή, ιδιαίτερα τη Συνέλευση των Ειδικών, όπου υπηρετεί ως πρώτος αναπληρωτής πρόεδρος. Θεωρείται κοντά στον Khamenei , αλλά έχει χαμηλό προφίλ εντός της χώρας και δεν είναι γνωστός για ισχυρούς δεσμούς με την IRGC.Το επιχείρημα της «αποσταθεροποίησης»
Στα δυτικά μέσα ενημέρωσης προβάλλεται συχνά το αφήγημα ότι ο θάνατος του Khamenei θα οδηγήσει σε εσωτερική αποσταθεροποίηση.
Ωστόσο, η ίδια η ύπαρξη συνταγματικής πρόβλεψης για τη διαδοχή υπονομεύει αυτό το επιχείρημα.
Αντίθετα, η μεγαλύτερη απειλή αποσταθεροποίησης προέρχεται από τις εξωτερικές στρατιωτικές ενέργειες.
Οι
αμερικανικές και ισραηλινές επιθέσεις, καθώς και οι ιρανικές απαντήσεις
με πυραύλους και drones, δημιουργούν ένα επικίνδυνο σπιράλ κλιμάκωσης.
Σε αυτό το περιβάλλον, οποιαδήποτε πολιτική μετάβαση γίνεται πιο περίπλοκη.
Η Ουάσιγκτον, αντί να επιδιώξει αποκλιμάκωση, φαίνεται να αξιοποιεί τη συγκυρία για να εντείνει την πίεση.
Η ρητορική περί «εξουδετέρωσης» Ιρανών αξιωματούχων δεν είναι γλώσσα διπλωματίας· είναι γλώσσα πολέμου.
Hashem Bouchehri
Η ευρύτερη γεωπολιτική εικόνα
Το Ιράν αποτελεί κομβικό παίκτη στη Μέση Ανατολή. Διατηρεί επιρροή στο Ιράκ, στη Συρία, στον Λίβανο και στην Υεμένη.
Οποιαδήποτε αλλαγή ηγεσίας επηρεάζει άμεσα την ισορροπία δυνάμεων στην περιοχή.
Για τις ΗΠΑ, το Ιράν είναι στρατηγικός αντίπαλος που αμφισβητεί την αμερικανική παρουσία και ηγεμονία.
Για το Ισραήλ, αποτελεί υπαρξιακή απειλή.
Για τη Ρωσία και την Κίνα, είναι σημαντικός εταίρος σε ένα πολυπολικό διεθνές σύστημα.
Η
κριτική προς την αμερικανική πολιτική δεν προκύπτει από ιδεολογική
συμπάθεια προς την Τεχεράνη, αλλά από την παρατήρηση ότι η μονομερής
χρήση στρατιωτικής ισχύος έχει αποτύχει επανειλημμένα να φέρει
σταθερότητα στη Μέση Ανατολή.
Από το Ιράκ έως το Αφγανιστάν, οι επεμβάσεις δημιούργησαν κενά εξουσίας και μακροχρόνια αστάθεια.
Πιθανά σενάρια
1. Συνέχεια της σκληρής γραμμής: Εκλογή ενός συντηρητικού κληρικού που θα ενισχύσει τη συμμαχία με τους Φρουρούς της Επανάστασης και θα υιοθετήσει επιθετική ρητορική απέναντι στις ΗΠΑ.
2. Πραγματιστική στροφή: Ανάδειξη προσώπου με διάθεση ελεγχόμενου διαλόγου, χωρίς όμως εγκατάλειψη των βασικών αρχών της Ισλαμικής Δημοκρατίας.
3. Εσωτερική σύγκρουση: Παράταση της μεταβατικής περιόδου με διαφωνίες εντός της Συνέλευσης των Ειδικών, γεγονός που θα μπορούσε να αξιοποιηθεί από εξωτερικές δυνάμεις.
Το πιο ανησυχητικό ενδεχόμενο δεν είναι η εσωτερική πολιτική διαφωνία, αλλά η εξωτερική στρατιωτική κλιμάκωση. Εάν
οι ΗΠΑ συνεχίσουν την πολιτική «μέγιστης πίεσης» και στρατιωτικών
πληγμάτων, η νέα ιρανική ηγεσία θα βρεθεί μπροστά σε διλήμματα
επιβίωσης.
Ιστορική καμπή
Ο θάνατος του Ali Khamenei ανοίγει μια ιστορική καμπή για το Ιράν.
Η μετάβαση εξουσίας, αν και θεσμικά προβλεπόμενη, λαμβάνει χώρα σε ένα εξαιρετικά τεταμένο διεθνές περιβάλλον.
Οι δηλώσεις του Donald Trump και η επιθετική στάση της Ουάσιγκτον υπογραμμίζουν ότι οι ΗΠΑ εξακολουθούν να αντιμετωπίζουν την περιοχή με όρους στρατιωτικής ισχύος και επιβολής.
Η Ισλαμική Δημοκρατία καλείται να επιλέξει νέο ηγέτη υπό την πίεση εξωτερικών απειλών και εσωτερικών ισορροπιών.
Το αν η επόμενη ημέρα θα σηματοδοτήσει σταθερότητα ή περαιτέρω κλιμάκωση θα εξαρτηθεί όχι μόνο από τις αποφάσεις της Τεχεράνης, αλλά και από το κατά πόσο η Ουάσιγκτον θα εγκαταλείψει την πολιτική της διαρκούς αντιπαράθεσης.
Σε έναν κόσμο που μεταβαίνει προς μία πολυπολική τάξη η εμμονή σε μονομερείς στρατιωτικές λύσεις δεν αποτελεί στρατηγική σοφία· είναι συνταγή παρατεταμένης αστάθειας.
