Η θέση που αναπτύσσω είναι ότι το Πανεπιστήμιο δεν αποτελεί απλώς ανώτερη βαθμίδα εκπαίδευσης ούτε μηχανισμό απονομής επαγγελματικών τίτλων. Είναι ο θεσμικός τόπος της ελευθερίας της γνώσης και της αναζήτησης της επιστημονικής αλήθειας. Γι’ αυτό
Το άρθρο 16 του Συντάγματος συγκροτεί ένα ενιαίο θεσμικό σύστημα. Η παράγραφος 1 κατοχυρώνει την ελευθερία της επιστήμης, της έρευνας και της διδασκαλίας, διευκρινίζοντας ότι η ακαδημαϊκή ελευθερία δεν απαλλάσσει από την υπακοή στο Σύνταγμα. Η παράγραφος 2 ορίζει ότι η Παιδεία αποτελεί βασική αποστολή του Κράτους και αποβλέπει στην ηθική, πνευματική, επαγγελματική και φυσική αγωγή, στην ανάπτυξη της εθνικής και θρησκευτικής συνείδησης και στη διάπλαση ελεύθερων και υπεύθυνων πολιτών. Η παράγραφος 5 κατοχυρώνει την πλήρη αυτοδιοίκηση των ανώτατων ιδρυμάτων, την κρατική εποπτεία και το δικαίωμά τους να ενισχύονται οικονομικά από το Κράτος.
Οι διατάξεις αυτές δεν είναι ασύνδετες. Η συνολική αγωγή του ανθρώπου που επιτάσσει η παράγραφος 2 χρειάζεται σχολείο με παιδαγωγικό χαρακτήρα και Πανεπιστήμιο ελεύθερης επιστήμης. Η πλήρης αυτοδιοίκηση της παραγράφου 5 αποτελεί εγγύηση της ελευθερίας της παραγράφου 1. Και η δημόσια χρηματοδότηση δεν είναι μέσο κυβερνητικού ελέγχου, αλλά συνταγματική προστασία της γνώσης από την οικονομική εξάρτηση. Το Κράτος χρηματοδοτεί και εποπτεύει τη νομιμότητα, δεν υπαγορεύει την επιστημονική αλήθεια ούτε διοικεί το Πανεπιστήμιο από το υπουργικό γραφείο.
Ελεύθερο πανεπιστήμιο
Εδώ βρίσκεται η πρώτη ουσιώδης διάκριση: άλλο δημόσιο και άλλο κρατικά εξαρτημένο Πανεπιστήμιο. Δημόσιο είναι το Πανεπιστήμιο που υπηρετεί το κοινό αγαθό, παρέχει καθολική πρόσβαση στη μόρφωση, λογοδοτεί στην κοινωνία και λειτουργεί ως δημόσια αρχή της γνώσης. Κρατικά εξαρτημένο είναι εκείνο που δέχεται συνεχείς οργανωτικές παρεμβάσεις, διοικείται εμμέσως από την εκάστοτε κυβερνητική πλειοψηφία και προσαρμόζει τη φυσιογνωμία του σε διαδοχικούς νόμους. Η υπαγωγή αυτή δεν προστατεύει τον δημόσιο χαρακτήρα, τον αναιρεί.
Η ελευθερία της γνώσης έχει διπλή θεσμική διάσταση. Αρνητικά, σημαίνει ανεξαρτησία από τη νομοθετική, εκτελεστική και οικονομική εξουσία ως προς την επιστημονική κρίση. Θετικά, σημαίνει τη δυνατότητα της γνώσης να ελέγχει την εξουσία, να αποκαλύπτει το σφάλμα, να αμφισβητεί την επίσημη ορθοδοξία και να υπηρετεί την αλήθεια και το δημόσιο συμφέρον. Η συνταγματική ακαδημαϊκή ελευθερία συμπληρώνει έτσι τη διάκριση των εξουσιών: σε μια δημοκρατική Πολιτεία, η εξουσία δεν ελέγχει μόνο τη γνώση ως προς τη νομιμότητα, ελέγχεται και η ίδια από την ελεύθερη γνώση.
Γι’ αυτό ο Καθηγητής Πανεπιστημίου χαρακτηρίζεται από το Σύνταγμα δημόσιος λειτουργός και όχι απλός δημόσιος υπάλληλος. Δεν εντάσσεται σε διοικητική ιεραρχία με αναφορική σχέση προς τα πάνω. Η θεσμική του αποστολή είναι απέναντι στην επιστήμη, στο Σύνταγμα και στον Ελληνικό Λαό. Οφείλει να ερευνά, να διδάσκει, να κρίνει και να προβάλει τεκμηριωμένα την αλήθεια, ακόμη και όταν αυτή είναι δυσάρεστη για την κυβέρνηση, την κομματική εξουσία ή τα οικονομικά συμφέροντα. Το προνόμιο της ελευθερίας του αντιστοιχεί σε αυξημένη δημόσια ευθύνη.
Η δεύτερη διάκριση αφορά το φιλελεύθερο ακαδημαϊκό Πανεπιστήμιο. Η ιστορική συμβολή του στην κατοχύρωση της ακαδημαϊκής ελευθερίας είναι σημαντική. Ωστόσο, όταν η ελευθερία νοείται μόνο ως ατομική ελευθερία του ερευνητή και δεν συνοδεύεται από θεσμική και οικονομική ανεξαρτησία του ιδρύματος, παραμένει ευάλωτη. Η ερευνητική ατζέντα, η στελέχωση και τα προγράμματα μπορούν να κατευθύνονται από χρηματοδότες, δείκτες εμπορικής απόδοσης και ανταγωνισμούς προσέλκυσης πελατών-φοιτητών. Η τυπική ελευθερία συνυπάρχει τότε με ουσιαστική εξάρτηση.
Ακόμη σαφέστερη είναι η διαφορά από το Πανεπιστήμιο της αγοράς. Η αγορά έχει νόμιμη θέση στην οικονομική ζωή και η συνεργασία της με την έρευνα μπορεί να είναι γόνιμη. Δεν μπορεί, όμως, να αποτελεί τη συντακτική αρχή του Πανεπιστημίου. Όταν η γνώση γίνεται εμπόρευμα, ο φοιτητής πελάτης, το πρόγραμμα προϊόν και η έρευνα επένδυση που δικαιολογείται μόνο από την άμεση κερδοφορία της, υποβαθμίζονται η βασική έρευνα, οι ανθρωπιστικές επιστήμες και η οντολογική αναζήτηση. Η Παιδεία παύει να διαμορφώνει ελεύθερους ανθρώπους και παράγει προσαρμόσιμες μονάδες εργασίας.
Η διάκριση αυτή δεν στρέφεται κατά των θετικών, τεχνολογικών ή βιολογικών επιστημών, οι οποίες είναι απαραίτητες για τη βελτίωση της ανθρώπινης ζωής. Στρέφεται κατά της μονομέρειας που αναγνωρίζει ως έγκυρη μόνο τη γνώση με άμεση οικονομική χρησιμότητα. Χωρίς φιλοσοφία, ιστορία, δίκαιο, τέχνες, γλώσσα και βασική έρευνα, η κοινωνία μπορεί να διαθέτει τεχνικά μέσα, αλλά στερείται κριτηρίων για τον σκοπό και τα όρια της χρήσης τους.
Το Πανεπιστήμιο οφείλει να διατηρεί ενωμένη την επιστημονική εξήγηση με την οντολογική και ηθική αναζήτηση. Μόνο έτσι η τεχνολογία υπηρετεί τον άνθρωπο και δεν τον μετατρέπει σε εξάρτημά της. Η ισόρροπη χρηματοδότηση όλων των βασικών πεδίων γνώσης αποτελεί επομένως θεσμική εγγύηση ελευθερίας και δημοκρατικής αυτοσυνειδησίας των πολιτών, όχι πολιτιστική πολυτέλεια.
Τι λέει ο νόμος
Στο σημείο αυτό πρέπει να τοποθετηθούν και τα Νομικά Πρόσωπα Πανεπιστημιακής Εκπαίδευσης. Με τις αποφάσεις 1919 και 1920/2025 η Ολομέλεια του Συμβουλίου της Επικρατείας έκρινε ότι το Σύνταγμα, ερμηνευόμενο σε αρμονία με το ενωσιακό δίκαιο, δεν αποκλείει παραρτήματα αλλοδαπών Πανεπιστημίων από την Ευρωπαϊκή Ένωση ή χώρες συμβεβλημένες στη GATS, υπό ειδικό νόμο που διασφαλίζει υψηλό επίπεδο σπουδών και ακαδημαϊκή ελευθερία. Οι αποφάσεις 1167–1172/2026 επανέλαβαν αυτή την κρίση, αλλά ακύρωσαν συγκεκριμένες άδειες ή πιστοποιήσεις λόγω ελλείψεων στις κτιριακές προϋποθέσεις, στη διαδικασία αμεροληψίας και στα ποιοτικά κριτήρια πιστοποίησης*.
Η νομολογιακή αυτή εξέλιξη καθορίζει το ισχύον νομικό πλαίσιο, δεν εξαντλεί όμως το θεωρητικό και πολιτειακό ερώτημα. Ένα ΝΠΠΕ μπορεί να είναι νομίμως αδειοδοτημένο και να παρέχει αναγνωρισμένες σπουδές. Από αυτό δεν έπεται αυτομάτως ότι ενσαρκώνει την πλήρη θεσμική έννοια του Πανεπιστημίου που προτείνουμε. Το αποφασιστικό κριτήριο δεν είναι η ετικέτα “κρατικό” ή “μη κρατικό”, αλλά αν η γνώση είναι πράγματι ελεύθερη από τον ιδρυτή, τη διοίκηση, την κυβέρνηση και τον χρηματοδότη, αν η ακαδημαϊκή κοινότητα αυτοδιοικείται, αν η βασική έρευνα προστατεύεται· και αν ο θεσμός υπηρετεί το κοινό αγαθό.
Η δική μας πρόταση είναι το δημοκρατικό, κοινωνικό, δημόσιο και αυτοθεσμούμενο Πανεπιστήμιο. Αυτοθέσμιση δεν σημαίνει αυθαιρεσία ούτε αποχώρηση της Πολιτείας. Σημαίνει ότι το Πανεπιστήμιο θεσπίζει, μέσα στο Σύνταγμα και σε σταθερό νόμο-πλαίσιο, τον εσωτερικό κανονισμό, την ακαδημαϊκή οργάνωση, τα προγράμματα σπουδών και την ερευνητική στρατηγική του. Ο κανονισμός υποβάλλεται στην εποπτεύουσα αρχή μόνο για έλεγχο συνταγματικότητας και νομιμότητας, μέσα σε αποκλειστική προθεσμία· η άπρακτη παρέλευσή της συνεπάγεται την έγκρισή του. Έτσι η εποπτεία παραμένει ανώτατη και εγγυητική, όχι διοικητική κηδεμονία.
Η διοίκηση συγκροτείται ενδοπανεπιστημιακά από συλλογικά, δημοκρατικά και αξιοκρατικά όργανα, με θητείες, ασυμβίβαστα, διαφάνεια και λογοδοσία. Στοιχεία κλήρωσης μπορούν να χρησιμοποιούνται, υπό σαφείς προϋποθέσεις, για την επιλογή μελών ολιγομελών εκλεκτορικών σωμάτων από ευρύτερο μητρώο ειδικών, ώστε να περιορίζονται οι κλειστές συναλλαγές και η αναπαραγωγή δικτύων. Η κλήρωση δεν αντικαθιστά την επιστημονική κρίση, προστατεύει την αμεροληψία της συγκρότησης του οργάνου που την ασκεί.
Η διδασκαλία συνδέεται οργανικά με τη βασική και την εφαρμοσμένη έρευνα. Οι σπουδές οργανώνονται σε διακριτά επίπεδα γενικής επιστημονικής θεμελίωσης, ειδίκευσης, μεταπτυχιακής έρευνας και διδακτορικής δημιουργίας γνώσης. Κάθε Τομέας μπορεί, υπό τον έλεγχο των συλλογικών οργάνων, να ιδρύει Ινστιτούτα έρευνας, επιμόρφωσης και επαγγελματικής κατάρτισης και να αναλαμβάνει προγράμματα από δημόσιους ή ιδιωτικούς φορείς. Η εξωτερική χρηματοδότηση είναι θεμιτή μόνο με πλήρη δημοσιότητα, χωρίς δικαίωμα του χρηματοδότη να ελέγχει τη μεθοδολογία, τα συμπεράσματα ή τη δημοσίευση.
Αναθεμελίωση ολόκληρης της Παιδείας
Ο οικονομικός έλεγχος ασκείται από τα αρμόδια συλλογικά πανεπιστημιακά όργανα και τα όργανα του δημόσιου λογιστικού. Η εξωτερική αξιολόγηση εξετάζει την ποιότητα της διδασκαλίας και της έρευνας, τη διαχείριση των πόρων, τη φοιτητική μέριμνα και την κοινωνική συνεισφορά, χωρίς να μετατρέπεται σε κυβερνητική πειθαρχία ή κατάταξη εμπορικής αξίας. Αυτονομία χωρίς λογοδοσία μπορεί να εκφυλιστεί σε εσωτερική ολιγαρχία· λογοδοσία χωρίς αυτονομία γίνεται εργαλείο ελέγχου. Η αυτοθέσμιση συνδέει τις δύο αρχές.
Η αναθεμελίωση του Πανεπιστημίου προϋποθέτει αναθεμελίωση ολόκληρης της Παιδείας. Το άρθρο 16 παρ. 2 δεν εκπληρώνεται όταν το σχολείο λειτουργεί ως εξεταστικό κέντρο και ο νέος ωθείται πρόωρα σε μια κούρσα πιστοποιήσεων. Χρειάζεται κοινή και ολοκληρωμένη γενική Παιδεία έως τα δεκαέξι, απολυτήριο με πραγματική μορφωτική αξία, ισότιμη τεχνική και επαγγελματική διαδρομή και αυτοτελές διετές Λύκειο επιστημονικής προετοιμασίας. Η είσοδος στην ανώτατη εκπαίδευση πρέπει να συνδέεται με διαφανή ακαδημαϊκά κριτήρια, αλλά να μην απορροφά τον παιδαγωγικό χαρακτήρα του σχολείου.
Έτσι σχηματίζεται μία ενιαία θεσμική ακολουθία: το σχολείο διαμορφώνει τον ελεύθερο και υπεύθυνο πολίτη· το Λύκειο προετοιμάζει για την επιστήμη χωρίς να μετατρέπεται σε εξεταστικό προθάλαμο· η τεχνική εκπαίδευση προσφέρει ισότιμη γνώση και επαγγελματική προοπτική· και το αυτοθεσμούμενο Πανεπιστήμιο καλλιεργεί την επιστημονική αλήθεια, ελέγχει την εξουσία και υπηρετεί την κοινωνία. Η Παιδεία δεν είναι θεραπαινίδα ούτε του Κράτους ούτε της αγοράς.
Η μετάβαση από το ετερόνομο κράτος στην Ελληνική Πολιτεία περνά, επομένως, από την ελευθερία της γνώσης. Το Πανεπιστήμιο που χρειαζόμαστε δεν είναι κρατικό φέουδο, ιδιωτική επιχείρηση ή κλειστή συντεχνία. Είναι δημοκρατική κοινότητα επιστήμης, δημόσια αρχή και κοινωνικός θεσμός, οργανικά αυτόνομος και συνταγματικά υπεύθυνος. Εκεί ο Καθηγητής ανήκει στον Λαό, ο φοιτητής δεν είναι πελάτης και η έρευνα δεν υπηρετεί εκ των προτέρων αποφασισμένα συμφέροντα. Υπηρετεί την αλήθεια, την ελευθερία και το κοινό μέλλον.
*Συμβούλιο της Επικρατείας, αποφάσεις Ολομέλειας 1919–1920/2025 και Γ΄ Τμήματος 1167–1172/2026 για τα Νομικά Πρόσωπα Πανεπιστημιακής Εκπαίδευσης.