I. Η υποχώρηση του κράτους δικαίου
Η λειτουργία των δικαιοκρατικών θεσμών στην Ελλάδα παρουσιάζει διαχρονικά προβλήματα. Η σταθεροποίηση της δημοκρατίας κατά τη Μεταπολίτευση δεν υπήρξε ανέφελη ως προς τον σεβασμό επιμέρους εκφάνσεων της αρχής του κράτους δικαίου. Ωστόσο δημιουργήθηκαν
ταυτόχρονα νέοι μηχανισμοί για την προστασία των δικαιωμάτων και την ενίσχυση των εγγυήσεων απέναντι σε αυθαιρεσίες των κυβερνώντων, με σημαντικότερο τις ανεξάρτητες αρχές και τη συνταγματοποίηση των πέντε σπουδαιότερων από αυτές.Επαναλαμβανόμενες όψεις των δικαιοκρατικών ελλειμμάτων αποτελούν οι αλλεπάλληλες καταδικαστικές αποφάσεις κατά της Ελλάδας από το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, που δικαιώνουν πολίτες για τη μακροχρόνια αναμονή στην απονομή δικαιοσύνης και για την άρνηση της διοίκησης να εκτελέσει τελεσίδικες αποφάσεις, η fast track νομοθέτηση, η υποβάθμιση του κοινοβουλευτικού ελέγχου και η κατάχρηση στην έκδοση πράξεων νομοθετικού περιεχομένου, η επιλογή της ηγεσίας των ανωτάτων δικαστηρίων από την Κυβέρνηση κατά τρόπο που θέτει ενίοτε υπό αμφισβήτηση την ανεξαρτησία της δικαιοσύνης και η ανεπαρκής διάθεση στις ανεξάρτητες αρχές των αναγκαίων πόρων για να επιτελέσουν το έργο τους.
Ωστόσο από το 2019, μετά την ανάδειξη της Κυβέρνησης της Νέας Δημοκρατίας, τα πλήγματα κατά του κράτους δικαίου εντάθηκαν. Ένα πρώτο δείγμα αποτέλεσε η αδιαφανής χρηματοδότηση ΜΜΕ το 2020 με τη διάθεση ποσού 20 εκατομμυρίων ευρώ για την καμπάνια «Μένουμε Σπίτι» λόγω της πανδημίας COVID-19. Οι πρακτικές χρηματοδότησης ΜΜΕ με αδιαφανή κριτήρια επαναλήφθηκαν τα επόμενα χρόνια, σε συνάρτηση με μεθόδους όπως οι καταχρηστικές αγωγές SLAPP και ο έλεγχος της δημοσιογραφικής ατζέντας μέσω διαφήμισης ή «δημοσίων σχέσεων». Το 2025, για τέταρτη συνεχή χρονιά, η οργάνωση «Δημοσιογράφοι Χωρίς Σύνορα» (RSF) κατέταξε την Ελλάδα τελευταία στην Ευρωπαϊκή Ένωση όσον αφορά την ελευθερία του Τύπου.
Μία άλλη όψη κατ’ εξακολούθηση παραβίασης του κράτους δικαίου αποτελούν τα pushbacks, οι κατά σύστημα παράνομες, βίαιες απωθήσεις μεταναστών και προσφύγων στα σύνορα, χωρίς να λαμβάνονται υπόψη τα δικαιώματά τους για άσυλο και η προστασία της ζωής τους, παραβιάζοντας το διεθνές δίκαιο και τις συμβάσεις για τα ανθρώπινα δικαιώματα, με κορυφαία στιγμή το πολύνεκρο ναυάγιο της Πύλου τον Ιούνιο του 2023, για το οποίο τα ευρήματα του Συνηγόρου του Πολίτη οδήγησαν σε ποινικές διώξεις λιμενικών.
Τις εμβληματικότερες περιπτώσεις παραβίασης δικαιοκρατικών εγγυήσεων την τελευταία επταετία αποτελούν η υπόθεση των τηλεφωνικών παρακολουθήσεων, το έγκλημα των Τεμπών, το σκάνδαλο διαφθοράς του ΟΠΕΚΕΠΕ και οι απευθείας αναθέσεις δημοσίων έργων, προμηθειών και υπηρεσιών. Η βαρύτητα όλων των προηγούμενων παραβιάσεων μπορεί να αξιολογηθεί πλήρως εφόσον ληφθεί υπόψη η υπερσυγκέντρωση εξουσιών στο κέντρο διακυβέρνησης που εγκαθιδρύθηκε με το λεγόμενο «επιτελικό κράτος» (ν. 4622/2019).
Στις ετήσιες εκθέσεις για το κράτος δικαίου που δημοσιεύει η Ευρωπαϊκή Επιτροπή από το 2020, με ειδική αξιολόγηση ανά κράτος μέλος, επισημαίνονται στο κεφάλαιο που αφορά την Ελλάδα ιδίως τα ελλείμματα στο σύστημα απονομής της δικαιοσύνης, τα κενά στην εφαρμογή της νομοθεσίας για τις ροές του πολιτικού χρήματος, δηλαδή το πόθεν έσχες των πολιτικών προσώπων και τη χρηματοδότηση των πολιτικών κομμάτων, η αδιαφάνεια ως προς το ιδιοκτησιακό καθεστώς των ΜΜΕ, τα προβλήματα στη νομοπαρασκευαστική διαδικασία, οι ανησυχίες σχετικά με τη διαδικασία επιλογής στις ανώτατες θέσεις δικαστών και εισαγγελέων, το ζήτημα της ανασφάλειας των δημοσιογράφων και της αδιαφανούς κατανομής της κρατικής διαφήμισης και τα ερωτηματικά ως προς τη διαδικασία επιλογής των μελών και τη στελέχωση των ανεξάρτητων αρχών.
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή εκφράζει επίσης σοβαρές επιφυλάξεις για την αποτελεσματικότητα στην καταπολέμηση της διαφθοράς και την έλλειψη τελεσίδικων αποφάσεων σε υποθέσεις διαφθοράς υψηλού επιπέδου, επισημαίνοντας την ανάγκη για πληρέστερη εφαρμογή της νομοθεσίας για τους μάρτυρες δημοσίου συμφέροντος και την αργή απονομή δικαιοσύνης.
II. Η αποδόμηση του κοινωνικού κράτους
Ως προς την κατάσταση του κοινωνικού κράτους στην Ελλάδα, μετά τις οδυνηρές περικοπές την περίοδο των Μνημονίων ακολούθησαν η στεγαστική και η πληθωριστική κρίση, οι οποίες μείωσαν περαιτέρω το βιοτικό επίπεδο. Η Ελλάδα αποκλίνει δραματικά από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο ως προς τον μέσο ετήσιο μισθό, ο οποίος βρίσκεται κάτω από τις 18.000 ευρώ, ενώ ο ευρωπαϊκός μέσος όρος πλησιάζει τις 38.000 ευρώ. Η χώρα βρίσκεται στις υψηλότερες θέσεις στην Ευρωπαϊκή Ένωση ως προς τον κίνδυνο φτώχειας και κοινωνικού αποκλεισμού, με το ποσοστό των παιδιών σε αυτό τον κίνδυνο να είναι 27%.
Η συστηματική υποχρηματοδότηση και η απαξίωση του κοινωνικού κράτους ωθούν τους πολίτες και τους κρατικούς πόρους προς τον ιδιωτικό τομέα. Στον τομέα της υγείας το κράτος συνεχίζει να αποσύρεται από τον ρόλο του καθολικού παρόχου. Το ΕΣΥ μετά τις διαδοχικές κρίσεις εμφανίζεται υποστελεχωμένο και δομικά εξαντλημένο, με άμεσο αντίκτυπο στην εμπιστοσύνη των πολιτών έχοντας αποτέλεσμα περισσότερο από το ένα τρίτο των συνολικών δαπανών για την υγεία να αποτελούν οι άμεσες πληρωμές από τα νοικοκυριά.
Χαμηλότερα από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο είναι η χώρα και ως προς έξι από τους επτά δείκτες ποιότητας εργασίας, οι οποίοι συναρτώνται άμεσα με την υγεία και την ευημερία των εργαζομένων. Με εξαίρεση τον δείκτη που αφορά το κοινωνικό περιβάλλον, δηλαδή τη σχέση στην εργασία με διευθυντές και συναδέλφους, την απουσία αρνητικών κοινωνικών συμπεριφορών και την ποιότητα της διοίκησης, η Ελλάδα εμφανίζεται στην Έκθεση του Eurofund που δημοσιεύτηκε τον Απρίλιο του 2026 να υστερεί στην ποιότητα εργασίας. Ειδικότερα, σε σύγκριση με τις 35 εξεταζόμενες ευρωπαϊκές χώρες, εντός και εκτός Ευρωπαϊκής Ένωσης, η Ελλάδα έχει τον χαμηλότερο δείκτη ποιότητας αποδοχών, κάτω ακόμη και από χώρες όπως η Αλβανία, η Σερβία, η Βουλγαρία και η Βόρεια Μακεδονία.
Η συνολική αποτίμηση της κατάστασης του κοινωνικού κράτους δικαίου στη χώρα είναι αποκαρδιωτική, αναδεικνύοντας τις αποκλίσεις από το συνταγματικό δέον, την ποιοτική υστέρηση σε σύγκριση με τα κράτη της παλιάς Ευρώπης αλλά και με αρκετά από τα νέα κράτη, καθώς και τη διογκούμενη δυσθυμία των πολιτών ως προς τους δικαιοκρατικούς θεσμούς και την αποτελεσματικότητα των μηχανισμών κοινωνικής προστασίας.
III. Από τη φιλελεύθερη προς την εκλογική δημοκρατία
Ως προς την κατάσταση της δημοκρατίας στην ετήσια έκθεση του Ινστιτούτου V-Dem για το 2025, που δημοσιεύτηκε τον Μάρτιο του 2026, η Ελλάδα καταλαμβάνει την 24η θέση ανάμεσα στις 27 χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης, υψηλότερα μόνο από τη Βουλγαρία, τη Ρουμανία και την Ουγγαρία, επισημαίνοντας τη σταθερή αποδυνάμωση του κοινοβουλευτικού ελέγχου από το 2019 και την αποδυνάμωση του ελέγχου της δικαστικής εξουσίας προς την Κυβέρνηση ιδίως τα έτη 2024 και 2025, δηλαδή την απίσχναση των δύο κυριότερων θεσμικών αντίβαρων έναντι της κυβερνητικής εξουσίας. Με βάση τα συμπεράσματα της έκθεσης, η Ελλάδα συνεχίζει να μην κατατάσσεται στις πλήρεις φιλελεύθερες δημοκρατίες λόγω δικαιοκρατικών ελλειμμάτων.
Ενδεικτικά ευρήματα αποτελούν η μη συμμόρφωση της Κυβέρνησης σε αποφάσεις εθνικών και διεθνών δικαστηρίων, όπως η απόφαση 465/2024 του Συμβουλίου της Επικρατείας για την ενημέρωση των θιγόμενων στην υπόθεση των τηλεφωνικών παρακολουθήσεων, η παρεμπόδιση της ΑΔΑΕ στην ίδια υπόθεση, η σχετική γνωμοδότηση του εισαγγελέα του Αρείου Πάγου (1/2023), η απόφαση της Διάσκεψης των Προέδρων για τον διορισμό νέων μελών στο ΕΣΡ και την ΑΔΑΕ με πλειοψηφία κατώτερη των συνταγματικά προβλεπόμενων τριών πέμπτων, η ελλιπής διερεύνηση του ναυαγίου της Πύλου και η συστηματική παραβίαση των συνταγματικών ρυθμίσεων για την καλή νομοθέτηση.
Εξάλλου, το World Justice Project στην έκθεσή του για το 2025 κατατάσσει την Ελλάδα 29η μεταξύ 31 κρατών από την Ευρωπαϊκή Ένωση, την ΕΖΕΣ και τη Βόρεια Αμερική, υψηλότερα μόνο από τη Βουλγαρία και την Ουγγαρία, καταγράφοντας συρρίκνωση της ελεύθερης γνώμης και έκφρασης, των δικαιωμάτων του συνέρχεσθαι και του συνεταιρίζεσθαι, καθώς και της πολιτικής συμμετοχής των πολιτών. Επίσης επισημαίνονται παρεμβάσεις στη δικαστική εξουσία, υψηλή διαφθορά, υποχώρηση της λειτουργίας των θεσμικών αντίβαρων και περιορισμοί στην ανοιχτή διακυβέρνηση.
IV. Το υπερσυγκεντρωτικό κέντρο διακυβέρνησης
Το κρισιμότερο ζήτημα που απασχολεί σήμερα τον πολιτικό και επιστημονικό διάλογο στην Ελλάδα ως προς το σύστημα διακυβέρνησης είναι η διασφάλιση της λειτουργίας αποτελεσματικών αντίβαρων απέναντι στην κυβερνώσα πλειοψηφία. Ανεξάρτητα από τη θεσμική επιλογή και την πολιτική κουλτούρα ενός μοντέλου συναινετικής ή συγκρουσιακής δημοκρατίας, οι θεσμικές ανασχέσεις και τα αντισταθμίσματα προς την παντοδυναμία των κοινοβουλευτικών πλειοψηφιών, άρα και προς τη μονοκρατορία του πρωθυπουργού, αποτελούν προϋπόθεση για τη σταθερότητα του δημοκρατικού και κοινωνικού κράτους δικαίου.
Τα θεσμικά αντίβαρα συρρικνώθηκαν περαιτέρω με τη συνταγματική αναθεώρηση του 2019. Η ήδη ελλειμματική εξισορρόπηση των εξουσιών στο σύστημα διακυβέρνησης αποδυναμώθηκε περαιτέρω με τη θέσπιση του «επιτελικού κράτους» (ν. 4622/2019) ως της οργανωτικής-διοικητικής όψης του πρωθυπουργοκεντρισμού, διευρύνοντας και τυποποιώντας τους μηχανισμούς του κέντρου διακυβέρνησης που επιτρέπουν στον πρωθυπουργό να μετατρέπει τη δεσπόζουσα θέση του σε ένα «πανοπτικό» σύστημα παρέμβασης σε όλα τα επίπεδα άσκησης της εκτελεστικής και της νομοθετικής εξουσίας. Παραχαράσσοντας το νόημα του όρου «επιτελικό», που θα έπρεπε να παραπέμπει στον στρατηγικό σχεδιασμό, δημιουργήθηκε ένας μηχανισμός συντονισμού των υπουργείων χωρίς ωστόσο να οριοθετηθεί εξαρχής ο ρόλος τους με τη μεταφορά αρμοδιοτήτων στο πλαίσιο της πολυεπίπεδης διακυβέρνησης. Αντίθετα, το «επιτελικό κράτος» λειτούργησε ως προκάλυμμα του βαθέως κράτους, αγνόησε τη δημόσια διοίκηση εις όφελος ιδιωτικών συμβούλων και πολλαπλασίασε τα πεδία διαφθοράς.
Η αποδυνάμωση των θεσμικών αντίβαρων μετατρέπει σταδιακά την ελληνική πολιτεία από πλήρη, δικαιοκρατούμενη δημοκρατία σε εκλογική. Χωρίς έλλογες, συνεκτικές και αποτελεσματικές διαρρυθμίσεις που να λειτουργούν ως νομικοί φραγμοί απέναντι στο κέντρο διακυβέρνησης υπό τον πρωθυπουργό, αναφύεται ο κίνδυνος κατάχρησης εξουσίας υπονομεύοντας την πολιτική λογοδοσία. Ο αμοιβαίος έλεγχος μεταξύ των κρατικών οργάνων αποτελεί προϋπόθεση για να αποτραπεί η διολίσθηση προς τον αυταρχισμό.
