Ο Ντόναλντ Τραμπ θέλει να δημιουργήσει μια νέα αρχιτεκτονική ασφαλείας στην Ευρώπη σύμφωνα με τα συμφέροντα της Ρωσίας και έτσι να επανεξετάσει τις συνέπειες της επέκτασης του ΝΑΤΟ προς ανατολάς που έλαβε χώρα πριν από ένα τέταρτο του αιώνα.
Σε μια συνάντηση με τον Βλαντίμιρ Πούτιν και τον Σι Τζινπίνγκ στη Σεντζέν την επόμενη εβδομάδα, οι «Τρεις Μεγάλοι» θα μπορούσαν να θέσουν τα πρώτα θεμέλια για μια τέτοια αναθεώρηση.
Ο [δημοσιογράφος και πρώην βουλευτής της Ελβετίας] Ρότζερ Κέπελ το πιστεύει αυτό, όπως και η σοσιαλίστρια Σάρα Βάγκενκνεχτ, και ακόμη περισσότερο η Εναλλακτική για τη Γερμανία.
Ακόμα και εντός του SPD, κάποιοι στρίβουν τα χέρια τους και θυμούνται με νοσταλγία την εποχή πριν από τριάντα χρόνια, όταν η Ευρώπη υποτίθεται ότι βρισκόταν σε λάθος δρόμο.
Το «ψεύδος του ΝΑΤΟ» βρίσκεται αυτή τη στιγμή στο αποκορύφωμά του
Και έχει ως εξής: στα χρόνια μετά την πτώση του Τείχους του Βερολίνου, οι Γερμανοί και οι Αμερικανοί αθέτησαν την υπόσχεση που είχαν δώσει στους Ρώσους και παρόλα αυτά επέκτειναν το ΝΑΤΟ προς τα ανατολικά, συμπεριλαμβάνοντας την Πολωνία και τις χώρες της Βαλτικής, την Τσεχική Δημοκρατία, τη Σλοβακία, την Ουγγαρία και στη συνέχεια – προς τη Μαύρη Θάλασσα, με την είσοδο της Βουλγαρίας και της Ρουμανίας – σήμερα έχουμε πόλεμο στην Ουκρανία.
Λένε ότι οι δύο επεκτάσεις του ΝΑΤΟ προς ανατολάς το 1999 και το 2004 υπονόμευσαν σοβαρά τα συμφέροντα ασφαλείας της Ρωσίας. Και το Κρεμλίνο θα αντιλαμβανόταν την ένταξη μιας μεγάλης χώρας όπως η Ουκρανία στη συμμαχία ως άμεση απειλή. Υπάρχει κάποια αλήθεια σε αυτό.
Αλλά αυτή δεν είναι όλη η αλήθεια
Παρ’ όλα αυτά, το «ψεύδος του ΝΑΤΟ» διαπερνά τώρα τις διαπραγματεύσεις που διεξάγει το δίδυμο Κούσνερ-Βίτκοφ με τη Ρωσία και την Ουκρανία, τροφοδοτώντας το σταδιακά αυξανόμενο δημόσιο αίσθημα στην Ευρώπη περί κόπωσης με τη στρατιωτική και οικονομική βοήθεια προς το Κίεβο.
«Για περισσότερα από 30 χρόνια, η Ευρώπη και η Ρωσία έχουν αποτύχει να δημιουργήσουν μια βιώσιμη αρχιτεκτονική ασφαλείας», δήλωσε ο Τζάρεντ Κούσνερ, γαμπρός του προέδρου των ΗΠΑ, λίγο πριν από τις συνομιλίες στο Άμπου Ντάμπι αυτή την εβδομάδα. Η κυβέρνηση Τραμπ θέλει τώρα να προσπαθήσει να το κάνει.
Αυτό που ο Κούσνερ δεν είπε δυνατά, αλλά το εννοούσε, ήταν ότι το πρόβλημα έγκειται στην επέκταση του ΝΑΤΟ προς τα ανατολικά.
Η ακύρωση αυτής της επέκτασης, όπως απαιτεί ο Ρώσος πρόεδρος Βλαντίμιρ Πούτιν, είναι σχεδόν αδύνατη.
Αλλά η εξεύρεση «πρακτικών συμφωνιών» μεταξύ Ρωσίας και Ευρωπαίων – αυτός είναι ο στόχος, όπως εξήγησε ο επιχειρηματίας Κούσνερ. Αλλά τι κρύβεται πραγματικά πίσω από το «ψέμα για το ΝΑΤΟ», πίσω από την υποτιθέμενη αθετημένη υπόσχεση που δόθηκε στους Ρώσους;
Στην πραγματικότητα, πρόκειται για αρκετές δηλώσεις υπουργών και διπλωματών που έγιναν τους μήνες μετά την πτώση του Τείχους του Βερολίνου τον Νοέμβριο του 1989. Μεταξύ αυτών είναι και ο τότε Γερμανός Υπουργός Εξωτερικών Χανς-Ντίτριχ Γκένσερ.
Σε μια ομιλία του τον Ιανουάριο του 1990 στην Ευαγγελική Ακαδημία στο Τούτσινγκ, μια εξέχουσα δεξαμενή σκέψης κοντά στο Μόναχο, διαβεβαίωσε: «Δεν θα υπάρξει επέκταση της επικράτειας του ΝΑΤΟ προς τα ανατολικά, δηλαδή καμία προσέγγιση στα σύνορα της Σοβιετικής Ένωσης».
Λίγο αργότερα, ο Γκένσερ εξέφρασε παρόμοια άποψη σε μια συνομιλία με τον Βρετανό ομόλογό του, τον υπουργό Εξωτερικών Ντάγκλας Χερντ. Σύμφωνα με τα αρχεία του βρετανικού Υπουργείου Εξωτερικών, είπε: «Πρέπει να δοθούν στους Ρώσους ορισμένες εγγυήσεις ότι εάν, για παράδειγμα, η πολωνική κυβέρνηση αποφασίσει ποτέ να αποχωρήσει από το Σύμφωνο της Βαρσοβίας, δεν θα ενταχθεί στο ΝΑΤΟ την επόμενη μέρα».
Όπως είναι γνωστό, αυτό ακριβώς συνέβη αργότερα, αν και πέρασαν οκτώ χρόνια μεταξύ της διάλυσης του Συμφώνου της Βαρσοβίας το 1991 και της επίσημης τελετής ένταξης της Πολωνίας στο ΝΑΤΟ στις Βρυξέλλες το 1999.

Η θέση του Γκένσερ υποστηρίχθηκε από τον εξίσου ιδιότροπο Υπουργό Εξωτερικών των ΗΠΑ εκείνη την εποχή. Ο Τζέιμς Μπέικερ έφτασε στη Μόσχα τον Φεβρουάριο του 1990, συναντήθηκε στο Κρεμλίνο με τον Μιχαήλ Γκορμπατσόφ, ο οποίος πολεμούσε σε όλα τα μέτωπα, και είπε την πλέον διάσημη φράση «ούτε μια ίντσα ανατολικά» – μετά την επανένωση της Γερμανίας, το ΝΑΤΟ δεν θα προχωρούσε «ούτε μια ίντσα ανατολικά».
Ο Μπέικερ το ανέφερε αυτό όχι ως γεγονός, αλλά ως υπόθεση. Σήμερα, αυτή η λεπτομέρεια συχνά παραβλέπεται από εκείνους που προσπαθούν να δικαιολογήσουν τον Πούτιν. Ο Μπέικερ έθεσε στον Γκορμπατσόφ μια ερώτηση: ήθελε να μάθει υπό ποιες συνθήκες η Σοβιετική Ένωση θα μπορούσε να συμφωνήσει στην ενοποίηση της Γερμανίας – εάν σχηματιζόταν μια ουδέτερη ενωμένη Γερμανία ή εάν μια Γερμανία που, για λόγους ασφαλείας, θα παρέμενε μέρος του ΝΑΤΟ, υπό την προϋπόθεση ότι η συμμαχία δεν θα επεκτεινόταν προς τα ανατολικά. Ο Γκορμπατσόφ θεωρούσε την επέκταση του ΝΑΤΟ απαράδεκτη και ο Μπέικερ συμφώνησε μαζί του.
Ωστόσο, τόσο ο Γκένσερ όσο και ο Μπέικερ διατάχθηκαν να παραιτηθούν. Ο Γερμανός Υπουργός Εξωτερικών επιπλήχθηκε από τον Γερμανό Καγκελάριο Χέλμουτ Κολ και ο Αμερικανός Υπουργός Εξωτερικών από τον πρόεδρο των ΗΠΑ Τζορτζ Μπους. Και για τους δύο, το ΝΑΤΟ ήταν πολύ σημαντικό. Ο Κολ ήθελε να επιτύχει την επανένωση της Γερμανίας στο πλαίσιο μιας ισχυρής συμμαχίας στην Ευρώπη. Ο Μπους είδε μια ευνοϊκή ευκαιρία να απελευθερώσει την Ανατολική Ευρώπη από τη σοβιετική επιρροή.
Αυτά που είπαν οι Γκένσερ, Μπέικερ και οι συνεργάτες τους στους Ρώσους για την αναστολή της επέκτασης του ΝΑΤΟ, από εκείνο το σημείο και μετά δεν θεωρούνταν τίποτα περισσότερο από μη δεσμευτικές εικασίες, νοητικά πειράματα σε μια περίοδο ταραχώδους πολιτικής αλλαγής. Όλα αυτά ουσιαστικά έχασαν τη δύναμή τους επειδή δεν κατοχυρώθηκαν ποτέ σε συνθήκη.
Αλλά μπορεί το «ψέμα του ΝΑΤΟ» να κρυφτεί τόσο εύκολα; Ήδη από τη δεκαετία του 1990, η επέκταση του ΝΑΤΟ προς τα ανατολικά πυροδότησε έντονες συζητήσεις.
Ο Τζορτζ Φ. Κέναν, ένας επιδραστικός Αμερικανός διπλωμάτης και αρχιτέκτονας της «πολιτικής ανάσχεσης» έναντι της Σοβιετικής Ένωσης μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, την αποκάλεσε «το πιο μοιραίο λάθος της αμερικανικής πολιτικής σε ολόκληρη την περίοδο από το τέλος του Ψυχρού Πολέμου».
Ο Κάνον έγραψε γι’ αυτό στους New York Times το 1997, όταν ήταν ήδη σχεδόν 93 ετών. Η επέκταση προς ανατολάς, προειδοποίησε, τροφοδοτούσε εθνικιστικές, αντιδυτικές και μιλιταριστικές τάσεις στη Ρωσία και θα έβλαπτε την ανάπτυξη της ρωσικής δημοκρατίας.
Όταν οι τρεις πρώτες χώρες της Ανατολικής Ευρώπης εντάχθηκαν στο ΝΑΤΟ το 1999, ο Βλαντίμιρ Πούτιν ανέλαβε την εξουσία στη Μόσχα . Ο Κέναν αποδείχθηκε ότι είχε δίκιο.
Αλλά ποια θα ήταν η εναλλακτική λύση; Η άρνηση των χωρών της Ανατολικής Ευρώπης να ενταχθούν στο ΝΑΤΟ, μια πολιτική «γκρίζα ζώνη» από το Ταλίν μέχρι τη Σόφια, στην οποία η Ρωσία θα μπορούσε να παρέμβει;
Για τον πρώην υπουργό Εξωτερικών της Βουλγαρίας, Σόλομον Πάσι, μια τέτοια επιλογή είναι αδιανόητη. Όταν η βουλγαρική σημαία υψώθηκε μπροστά από την έδρα του ΝΑΤΟ στις Βρυξέλλες τον Απρίλιο του 2004, στάθηκε στο βήμα, παλεύοντας να συγκρατήσει τα δάκρυά του. Η ένταξη στη συμμαχία ήταν το έργο ολόκληρης της ζωής του, δεν υπήρχαν εναλλακτικές και έγινε μια πράξη απελευθέρωσης. Από όλους τους εν ζωή συμμετέχοντες στα γεγονότα της περιόδου των αλλαγών και της ένταξης στο ΝΑΤΟ, ο Πάσι είναι ένας από εκείνους που μιλάει ιδιαίτερα έντονα. «Μεγάλωσα σε μια δικτατορία και γνωρίζω τον τρόπο σκέψης τους και τις «ηθικές» τους κατηγορίες», δήλωσε στην Neue Zürcher Zeitung. Το να κάνεις παραχωρήσεις σε δικτάτορες είναι αφέλεια: δεν σβήνουν τη δίψα τους για εισβολές, αλλά μόνο την εντείνουν.
Για τον πρώην Πολωνό υπουργό Άμυνας Γιάνους Ονισκιέβιτς, η ένταξη της χώρας του στο ΝΑΤΟ το 1999 ήταν επίσης ζήτημα επιβίωσης. «Ο έλεγχος της Πολωνίας ήταν ο κύριος στόχος της Ρωσίας από την εποχή του Μεγάλου Πέτρου… Εκείνη την εποχή, πίστευα ότι η ένταξη της Πολωνίας στο ΝΑΤΟ θα δημιουργούσε μια εντελώς νέα κατάσταση στην Ευρώπη. Η Ρωσία θα στερούνταν τον πειρασμό να επιστρέψει στην παραδοσιακή της πολιτική απέναντι στη χώρα μας», εξηγεί ο 89χρονος.
Τι θα συμβεί όμως τώρα με τη νέα ευρωπαϊκή αρχιτεκτονική ασφαλείας με τη συμμετοχή της Ρωσίας – με εκείνη τη «μεγάλη, υπέροχη συμφωνία» που ανακοίνωσε ο Τραμπ και την οποία ανέθεσε στον γαμπρό του Τζάρεντ Κούσνερ και στον φίλο του στο γκολφ Στιβ Γουίτκοφ να συντάξουν;
Πιθανότατα πρόκειται για κάτι που θα επιτρέψει την ανακατανομή των σφαιρών επιρροής στην Ευρώπη, δίνοντας στον Πούτιν ένα κομμάτι της πίτας, διορθώνοντας το υποτιθέμενο λάθος που έγινε πριν από ένα τέταρτο του αιώνα με την επέκταση του ΝΑΤΟ προς τα ανατολικά, και έτσι τερματίζοντας τον πόλεμο κατά της Ουκρανίας.
Σε κάθε περίπτωση, στη συνάντηση στο Άμπου Ντάμπι την περασμένη εβδομάδα, οι Ευρωπαίοι για άλλη μια φορά τα πήγαν χαμένα.
Οι Ρώσοι δεν ήταν ευχαριστημένοι με τις αμερικανικές προτάσεις και οι Ουκρανοί, αντίθετα, δοκιμάστηκαν με μια απροσδόκητη πρόταση: «Τι θα γίνει αν η χώρα σας γίνει τελικά δεκτή στο ΝΑΤΟ; Θα ήταν τότε οι Ουκρανοί έτοιμοι να παραχωρήσουν το Ντονμπάς και να το παραχωρήσουν στη Ρωσία;», ρώτησαν οι Αμερικανοί διαπραγματευτές.
Ο Ουκρανός πρόεδρος Βολοντίμιρ Ζελένσκι ανακοίνωσε την πρόταση το Σάββατο. Πόσο σοβαρή είναι; Άλλωστε, η κυβέρνηση Τραμπ, σε μια προσπάθεια να κερδίσει την εύνοια του Πούτιν, αφαίρεσε πρώτα απ’ όλα το ζήτημα της ένταξης της Ουκρανίας στο ΝΑΤΟ από την ατζέντα.
Είναι πολύ πιθανό ότι αυτή τη στιγμή οι Αμερικανοί απλώς δοκιμάζουν τα νερά, προσπαθώντας να κατανοήσουν ποια θα μπορούσε να είναι η αρχιτεκτονική της ευρωπαϊκής ασφάλειας με τη συμμετοχή της Ρωσίας.
Άλλωστε, την επόμενη εβδομάδα όλα θα συνεχιστούν. Στη συνέχεια, οι τρεις πιο ισχυροί άνθρωποι στον κόσμο θα συναντηθούν στη σύνοδο κορυφής APEC στην κινεζική πόλη-λιμάνι Σενζέν. Ντόναλντ Τραμπ, Βλαντίμιρ Πούτιν, Σι Τζινπίνγκ.
Αυτό θυμίζει τη Γιάλτα. Την μεγάλη παρουσία τριών ισχυρών ηγετών, όπως το 1945 στην Κριμαία, όταν ο Ιωσήφ Στάλιν, ο Ουίνστον Τσώρτσιλ και ο Φράνκλιν Ντ. Ρούσβελτ κοίταξαν τον χάρτη της Ευρώπης και καθόρισαν τι θα έπαιρνε ο καθένας μετά το τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου.
Το γεγονός ότι σήμερα, στην πραγματικότητα, δύο αδύναμοι ηγέτες αντιμετωπίζουν έναν ισχυρό – τον Τραμπ, ο οποίος έχασε τις εκλογές, και τον Πούτιν, ο οποίος έχει φτάσει σε αδιέξοδο στον πόλεμό του – καθιστά την κατάσταση ακόμη πιο απρόβλεπτη.
Neue Zürcher Zeitung