Μια αποκαλυπτική ειρηνευτική πρωτοβουλία, που διαμορφώθηκε το 2024 στη γερμανική πρεσβεία στη Μόσχα, φέρνει στο φως η γερμανική εφημερίδα Bild.
Το σχέδιο προέβλεπε προσωρινή διεθνή διοίκηση των διαφιλονικούμενων ουκρανικών εδαφών και διεξαγωγή
Σύμφωνα με την έρευνα της Bild, το έγγραφο με τίτλο «Agriculture Needs Peace» προέβλεπε την υπαγωγή περιοχών της ανατολικής Ουκρανίας στη διοίκηση του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών για πέντε χρόνια.
Μετά την ολοκλήρωση της μεταβατικής περιόδου, οι κάτοικοι θα καλούνταν να αποφασίσουν, μέσω δημοψηφισμάτων υπό ανεξάρτητη διεθνή εποπτεία, εάν οι περιοχές τους θα παρέμεναν στην Ουκρανία ή θα εντάσσονταν στη Ρωσία.
Εμπνευστής της πρωτοβουλίας ήταν ο Γερμανός διπλωμάτης Martin Nissen, ο οποίος υπηρετούσε τότε στη γερμανική πρεσβεία στη Μόσχα ως αρμόδιος για αγροτικά ζητήματα.
Ο Nissen επιβεβαίωσε στη Bild ότι συνέταξε προσωπικά τον ειρηνευτικό οδικό χάρτη, υποστηρίζοντας ότι είχε προηγηθεί επικοινωνία με Ρώσους διπλωμάτες.
Μάλιστα, ισχυρίστηκε ότι ο Vladimir Putin αντιμετώπιζε θετικά την πρόταση, χωρίς ωστόσο να υπάρχει επίσημη επιβεβαίωση από το Κρεμλίνο.
Σύμφωνα με τον ίδιο, Αμερικανοί διπλωμάτες είχαν επίσης ενημερωθεί και είχαν εκφραστεί θετικά.
Ωστόσο, το γερμανικό υπουργείο Εξωτερικών διευκρίνισε ότι οι σχετικές επαφές δεν πραγματοποιήθηκαν με εντολή ή έγκρισή του, ενώ ο Boris Pistorius χαρακτήρισε το σχέδιο ιδιωτική πρωτοβουλία.
Η αποκάλυψη αποκτά ιδιαίτερη γεωπολιτική σημασία, καθώς αναδεικνύει ότι ήδη από το 2024 εξετάζονταν εναλλακτικά σενάρια διευθέτησης του εδαφικού ζητήματος.
Παράλληλα, επαναφέρει στο προσκήνιο το ενδεχόμενο μιας διαπραγματευτικής λύσης που θα συνδύαζε διεθνείς εγγυήσεις ασφαλείας, αποχώρηση στρατευμάτων και μελλοντικά δημοψηφίσματα.
Το κρίσιμο ερώτημα είναι εάν μια αντίστοιχη πρωτοβουλία θα μπορούσε σήμερα να αποτελέσει βάση διαπραγματεύσεων μεταξύ Μόσχας και Κιέβου, παρά τις βαθιές διαφωνίες για την κυριαρχία και την εδαφική ακεραιότητα της Ουκρανίας.
Η ρωσική θέση και οι προϋποθέσεις μιας συμφωνίας
Η Μόσχα έχει επανειλημμένα δηλώσει ότι επιδιώκει μια διευθέτηση που θα αντιμετωπίζει εκείνο που χαρακτηρίζει «βαθύτερα αίτια» της ουκρανικής σύγκρουσης.
Στην κορυφή των ρωσικών απαιτήσεων βρίσκονται η ασφάλεια των συνόρων της, η μελλοντική σχέση της Ουκρανίας με το ΝΑΤΟ και το καθεστώς των εδαφών που η Ρωσία θεωρεί πλέον τμήμα της επικράτειάς της.
Ο Vladimir Putin έχει ζητήσει την αποχώρηση των ουκρανικών δυνάμεων από τις περιοχές Donetsk, Luhansk, Kherson και Zaporizhia, αντιμετωπίζοντας την εδαφική τους υπαγωγή ως οριστικά διευθετημένη.
Από την πλευρά της, η Ουκρανία θεωρεί τις περιοχές αυτές κυρίαρχο έδαφός της και απορρίπτει τη νομιμότητα των ρωσικών προσαρτήσεων.
Αυτή η θεμελιώδης αντίθεση εξηγεί γιατί ακόμη και μια πρόταση διεθνούς διοίκησης θα συναντούσε σημαντικές δυσκολίες.
Ωστόσο, η προσέγγιση Nissen παρουσιάζει ένα ενδιαφέρον χαρακτηριστικό: επιχειρεί να διαχωρίσει την άμεση παύση των εχθροπραξιών από την οριστική επίλυση του εδαφικού ζητήματος.
Με άλλα λόγια, η στρατιωτική αποκλιμάκωση θα μπορούσε να προηγηθεί της τελικής πολιτικής συμφωνίας.
Μια τέτοια λογική θα μπορούσε να επιτρέψει στις εμπλεκόμενες πλευρές να συζητήσουν χωρίς να απαιτείται η άμεση εγκατάλειψη όλων των αρχικών τους θέσεων.
Μπορεί το σχέδιο να αποτελέσει ξανά βάση διαπραγματεύσεων;
Ο Martin Nissen υποστηρίζει ότι η πρωτοβουλία του θα μπορούσε ακόμη και σήμερα να εξεταστεί ως ειρηνευτική επιλογή.
Η άποψη αυτή αποκτά σημασία σε μια περίοδο κατά την οποία η συνέχιση του πολέμου προκαλεί τεράστιες ανθρώπινες απώλειες, οικονομική καταστροφή και αυξανόμενους κινδύνους ευρύτερης στρατιωτικής κλιμάκωσης.
Η προοπτική μιας συμφωνίας που θα περιλάμβανε διεθνείς εγγυήσεις ασφαλείας, αποχώρηση στρατευμάτων και μια συμφωνημένη διαδικασία καθορισμού του εδαφικού καθεστώτος θα μπορούσε να αποτελέσει αντικείμενο σοβαρής διπλωματικής συζήτησης.
Από την οπτική της Μόσχας, το ουσιαστικό ζητούμενο παραμένει η αναγνώριση των ρωσικών ανησυχιών ασφαλείας ως μέρος οποιασδήποτε διαπραγμάτευσης.
Για το Κίεβο, αντίθετα, κεντρική προϋπόθεση είναι να μην επιβραβευθεί η χρήση στρατιωτικής ισχύος για την αλλαγή διεθνώς αναγνωρισμένων συνόρων.
Η πρόκληση για τους διαμεσολαβητές είναι να αναζητήσουν ένα πλαίσιο που θα αντιμετωπίζει και τις δύο αυτές πραγματικότητες, χωρίς να προδικάζει το αποτέλεσμα.
Η αποκάλυψη της Bild δείχνει ότι ακόμη και μέσα στο ιδιαίτερα φορτισμένο περιβάλλον του 2024 υπήρχαν δίαυλοι επικοινωνίας και ιδέες για μια διαφορετική πορεία από τη συνέχιση του πολέμου.
Δεν αποδεικνύει ότι η ειρήνη ήταν τότε εξασφαλισμένη ή ότι η μία πλευρά ήταν έτοιμη να αποδεχθεί όλους τους όρους της άλλης.
Αναδεικνύει, όμως, τη σημασία της διπλωματίας και την ανάγκη να εξετάζονται ακόμη και δύσκολες προτάσεις πριν απορριφθούν.
Το μεγάλο ερώτημα είναι εάν η Ευρώπη θα επιλέξει να επενδύσει περισσότερο σε μια διαπραγματευτική αρχιτεκτονική ασφαλείας, στην οποία θα συμμετέχει και η Ρωσία, ή εάν η αντιπαράθεση θα συνεχίσει να αποτελεί τον κυρίαρχο μηχανισμό διαμόρφωσης της ευρωπαϊκής πραγματικότητας.
Διότι μια βιώσιμη ειρήνη δεν μπορεί να στηρίζεται μόνο στη στρατιωτική ισορροπία.
Χρειάζεται πολιτικές συμφωνίες, αξιόπιστες εγγυήσεις και διαύλους επικοινωνίας που θα μπορούν να αποτρέψουν την επανάληψη της σύγκρουσης.
