Το 1983 ήταν μια επικίνδυνη χρονιά για τη διεθνή ασφάλεια. Η σοβιετική ηγεσία θεωρούσε ότι η έντονα αντικομμουνιστική ρητορική του Αμερικανού προέδρου Ρόναλντ Ρέιγκαν ενδεχομένως έκρυβε πρόθεση πολεμικής σύγκρουσης.
Τον Σεπτέμβριο εκείνης της χρονιάς, οι Σοβιετικοί εντόπισαν αυτό που έμοιαζε με επίθεση αμερικανικών βαλλιστικών πυραύλων.
Η απόφαση ενός Σοβιετικού αξιωματικού να θεωρήσει πιθανότερο το ενδεχόμενο τεχνικού σφάλματος απέτρεψε την πυρηνική αντεπίθεση.
Τον Νοέμβριο, κατά τη διάρκεια της στρατιωτικής άσκησης του ΝΑΤΟ «Able Archer», η Μόσχα εκτίμησε ότι ενδεχομένως επρόκειτο για προετοιμασία επίθεσης εναντίον της.
Δεν είναι δυνατόν να γνωρίζουμε με ακρίβεια πόσο κοντά έφτασαν τότε οι δύο πλευρές σε έναν πυρηνικό πόλεμο, ωστόσο ο κίνδυνος ήταν εξαιρετικά σοβαρός.
Περισσότερα από 40 χρόνια αργότερα, το ενδεχόμενο πολεμικής σύγκρουσης ανάμεσα στη Ρωσία και τη Δύση επανέρχεται στο προσκήνιο.
Ο γενικός γραμματέας του ΝΑΤΟ, Μαρκ Ρούτε, έχει προειδοποιήσει ότι η Συμμαχία πρέπει να είναι προετοιμασμένη για ενδεχόμενη ρωσική επίθεση μέσα στα επόμενα πέντε χρόνια.
Από την πλευρά της, η Ρωσία θεωρεί ότι τα κράτη-μέλη του ΝΑΤΟ συμμετέχουν ουσιαστικά στον πόλεμο στην Ουκρανία.
Η Ευρώπη ενισχύει την άμυνά της, αλλά αυτό δεν αρκεί
Η ευρωπαϊκή απάντηση κινείται σε τρεις βασικούς άξονες: στήριξη της Ουκρανίας, αύξηση των αμυντικών δαπανών για την κάλυψη χρόνιων ελλείψεων και ενίσχυση της ανθεκτικότητας απέναντι στις λεγόμενες «υβριδικές» ή «γκρίζες ζώνες» επιθέσεων.
Ωστόσο, σύμφωνα με την ανάλυση των Financial Times, αυτά τα απαραίτητα μέτρα δεν αρκούν για να περιορίσουν πλήρως τον μικρό, αλλά υπαρκτό, κίνδυνο μιας καταστροφικής σύγκρουσης με τη Ρωσία.
Οι αυξημένες αμυντικές δαπάνες μπορούν να λειτουργήσουν αποτρεπτικά απέναντι στη ρωσική επιθετικότητα.
Η αποτροπή, όμως, δεν εξαρτάται μόνο από την ισχύ των ενόπλων δυνάμεων.
Τα ευρωπαϊκά μέλη του ΝΑΤΟ πρέπει να καταβάλουν εξίσου μεγάλη προσπάθεια για την αποφυγή ενός πολέμου με εκείνη που καταβάλλουν για να προετοιμαστούν για το ενδεχόμενό του.
Πολλές από τις δικλίδες ασφαλείας που υπήρχαν κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου έχουν πλέον καταργηθεί ή αποδυναμωθεί.
Οι συμφωνίες ελέγχου των εξοπλισμών είναι σχεδόν ανύπαρκτες, η αμοιβαία κατανόηση των μηχανισμών αποτροπής έχει υποχωρήσει, ενώ οι διαδικασίες διαχείρισης μιας κρίσης και αποκλιμάκωσης παραμένουν ανεπαρκείς.
Παράλληλα, οι δίαυλοι στρατιωτικής και πολιτικής επικοινωνίας ανάμεσα στη Ρωσία και τη Δύση είναι περιορισμένοι και συχνά αναποτελεσματικοί.
Ο κίνδυνος ενός λάθους που μπορεί να οδηγήσει σε πόλεμο
Η απουσία ουσιαστικής επικοινωνίας αυξάνει τον κίνδυνο οι δύο πλευρές να παρερμηνεύσουν τις προθέσεις της άλλης.
Στις διεθνείς σχέσεις υπάρχει το λεγόμενο «παράδοξο της ασφάλειας»: δύο αντίπαλες χώρες λαμβάνουν μέτρα για να ενισχύσουν την άμυνά τους, όμως η άλλη πλευρά τα εκλαμβάνει ως επιθετικές κινήσεις και απαντά με αντίστοιχη ενίσχυση των δικών της δυνάμεων.
Έτσι δημιουργείται ένας κύκλος κλιμάκωσης, τον οποίο ενδεχομένως καμία από τις δύο πλευρές δεν επιθυμεί πραγματικά.
Όπως συνέβη και το 1983, ο μεγαλύτερος κίνδυνος μπορεί να μην προέρχεται από μια συνειδητή απόφαση για πόλεμο, αλλά από λανθασμένους υπολογισμούς, παρεξηγήσεις ή ατυχήματα σε μια περίοδο αυξημένης έντασης.
Ο κίνδυνος γίνεται ακόμη μεγαλύτερος όταν οι πολιτικοί χρησιμοποιούν επιθετική και πολεμική ρητορική, η οποία μπορεί εύκολα να εκληφθεί ως προετοιμασία για σύγκρουση.
Η ανάλυση επισημαίνει ότι άλλο πράγμα είναι να υπάρχουν στρατιωτικά σχέδια του ΝΑΤΟ για την αντιμετώπιση της ρωσικής αεράμυνας στον θύλακα του Καλίνινγκραντ και άλλο να γίνονται δημόσιες αναφορές σε αυτά από Ευρωπαίο υπουργό Εξωτερικών, ο οποίος στη συνέχεια υποστηρίζει ότι δεν απευθυνόταν στη Μόσχα.
Γιατί η Ευρώπη πρέπει να ανοίξει ξανά διαύλους με τη Μόσχα
Η επανέναρξη του διαλόγου με τη Ρωσία δεν είναι εύκολη υπόθεση. Τα τελευταία χρόνια οι συνομιλίες δεν έχουν αποδώσει ουσιαστικά αποτελέσματα, ενώ επηρεάζονται από την εμμονή του Βλαντίμιρ Πούτιν με όσα θεωρεί ιστορικές αδικίες σε βάρος της Ρωσίας.
Ωστόσο, όπως επισημαίνεται, η Ευρώπη δεν πρέπει να υποτιμά την πεποίθηση της ρωσικής ηγεσίας ότι η διεύρυνση του ΝΑΤΟ απειλεί την ασφάλεια της χώρας.
Η Μόσχα δεν αποδέχεται ότι η Συμμαχία αποτελεί αποκλειστικά έναν αμυντικό οργανισμό.
Παρά τις δυσκολίες, οι ευρωπαϊκές χώρες θα πρέπει να αξιοποιήσουν όσο το δυνατόν περισσότερους διαύλους επικοινωνίας με τη Ρωσία.
Στόχος θα πρέπει να είναι τόσο η εξήγηση της ευρωπαϊκής αντίληψης για την ασφάλεια στην ήπειρο όσο και η διερεύνηση τρόπων περιορισμού των παρεξηγήσεων και των λανθασμένων εκτιμήσεων.
Για να επιτευχθεί αυτό, απαιτείται μεγαλύτερη ενότητα μεταξύ των ευρωπαϊκών κυβερνήσεων.
Οι ηγέτες της ηπείρου θα πρέπει να ορίσουν συγκεκριμένους εκπροσώπους, οι οποίοι θα αναλάβουν κεντρικό ρόλο στη μεταφορά μηνυμάτων προς τη Μόσχα, χωρίς να αποκλείεται η επικοινωνία και από άλλους αξιωματούχους.
Το παράδειγμα της Μάργκαρετ Θάτσερ
Η ανάλυση υπογραμμίζει επίσης την ανάγκη η Ευρώπη να ενισχύσει τον στρατηγικό σχεδιασμό της πέρα από τα κεντρικά γραφεία του ΝΑΤΟ.
Εφόσον οι χώρες της Συμμαχίας θεωρούν ότι πρέπει να είναι προετοιμασμένες για έναν ενδεχόμενο πόλεμο με τη Ρωσία, οι ηγεσίες τους οφείλουν να έχουν επεξεργαστεί εκ των προτέρων τον τρόπο με τον οποίο θα διαχειριστούν μια κρίση και θα αποτρέψουν την κλιμάκωσή της.
Ως χαρακτηριστικό παράδειγμα αναφέρεται η στάση της Μάργκαρετ Θάτσερ το 1983.
Η τότε πρωθυπουργός της Βρετανίας αφιέρωσε μία ολόκληρη ημέρα σε συναντήσεις με ειδικούς, προκειμένου να κατανοήσει καλύτερα τη Σοβιετική Ένωση, τον τρόπο λειτουργίας της, τις πεποιθήσεις της ηγεσίας της, αλλά και τα δυνατά και αδύνατα σημεία της.
Η Θάτσερ θεωρούσε ότι η Δύση βρισκόταν σε μια βαθιά συστημική αντιπαράθεση με τους Σοβιετικούς.
Παράλληλα, όμως, πίστευε ότι η απομόνωσή τους θα ήταν λάθος και ότι η Δύση έπρεπε να είναι έτοιμη για τη στιγμή που θα προέκυπτε η δυνατότητα αλλαγής των σχέσεων.
Έναν χρόνο αργότερα, το 1984, υποδέχθηκε τον Μιχαήλ Γκορμπατσόφ στη Βρετανία, σε μια επίσκεψη που αποτέλεσε σημαντικό σταθμό στις σχέσεις των δύο πλευρών.
