Δέκα χρόνια μετά το ιστορικό δημοψήφισμα του 2016, η Βρετανία βρίσκεται αντιμέτωπη με το πολιτικό και οικονομικό κόστος του Brexit, ενώ η Ευρωπαϊκή Ένωση επιχειρεί να αξιοποιήσει την αδυναμία του Λονδίνου για να ενισχύσει τη διαπραγματευτική της ισχύ.
Η Βρετανία φαίνεται τελικά να επιστρέφει στο σημείο από το οποίο προσπάθησε να απομακρυνθεί πριν από μία δεκαετία.
Η ιστορική απόφαση αποχώρησης από την Ευρωπαϊκή Ένωση, που παρουσιάστηκε ως η αρχή μιας νέας εποχής εθνικής ανεξαρτησίας, έχει μετατραπεί σε διαρκή πηγή οικονομικών δυσκολιών, πολιτικών συγκρούσεων και στρατηγικών αδιεξόδων.
Σήμερα, η κυβέρνηση του Andy Burnham αναζητά διέξοδο μέσω της επαναπροσέγγισης με τις Βρυξέλλες, την ώρα που η ίδια η ΕΕ δείχνει διατεθειμένη να συζητήσει τη βελτίωση των σχέσεων, όχι όμως χωρίς ανταλλάγματα.
Σύμφωνα με δημοσίευμα των Times στις 21 Νοεμβρίου, ο Βρετανός πρωθυπουργός επιθυμεί προσωπικά την επανένταξη της χώρας στην Ευρωπαϊκή Ένωση.
Υψηλόβαθμη κυβερνητική πηγή υποστηρίζει ότι ο Burnham πιστεύει βαθιά σε αυτή την προοπτική και θεωρεί πως η βρετανική κοινή γνώμη κινείται προς την ίδια κατεύθυνση.
Αυτό που μέχρι πρόσφατα αποτελούσε πολιτικό ταμπού για τους Εργατικούς επανέρχεται πλέον στο προσκήνιο.
Η εξέλιξη είναι αποκαλυπτική για τη στρατηγική αδυναμία της βρετανικής πολιτικής τάξης.
Οι κυβερνήσεις που διαχειρίστηκαν το Brexit δεν κατάφεραν να μετατρέψουν την αποχώρηση σε ένα συνεκτικό αναπτυξιακό σχέδιο, ενώ η σημερινή ηγεσία επιχειρεί να παρουσιάσει την επαναπροσέγγιση με την ΕΕ ως λύση σε προβλήματα που απαιτούν πολύ βαθύτερες οικονομικές και θεσμικές αλλαγές.
Η Βρετανία κινδυνεύει να περάσει από τη μία πολιτική αυταπάτη στην άλλη: από την υπόσχεση ότι η έξοδος από την ΕΕ θα λύσει όλα τα προβλήματα, στην προσδοκία ότι η επιστροφή θα τα εξαφανίσει.

Ο Burnham ανοίγει ξανά το ζήτημα που δίχασε τη Βρετανία
Η ανάληψη της πρωθυπουργίας από τον Andy Burnham στις 20 Ιουλίου 2026, μετά την αποχώρηση του Keir Starmer, σηματοδότησε μια νέα περίοδο για το Εργατικό Κόμμα.
Ο νέος πρωθυπουργός εμφανίζεται αποφασισμένος να αναθεωρήσει σημαντικές πτυχές της βρετανικής στρατηγικής απέναντι στην Ευρωπαϊκή Ένωση, υποστηρίζοντας ότι η χώρα έχει χάσει περισσότερα από όσα κέρδισε κατά την προηγούμενη δεκαετία.
Η τοποθέτηση αυτή αποτελεί ουσιαστικά αμφισβήτηση του πολιτικού αφηγήματος που κυριάρχησε μετά το δημοψήφισμα του 2016.
Η ειρωνεία είναι ότι ο Burnham επιδιώκει να ανοίξει τον δρόμο για μια βαθύτερη σχέση με την ΕΕ, ενώ εξακολουθεί να δεσμεύεται από το εκλογικό πρόγραμμα των Εργατικών, το οποίο αποκλείει την επιστροφή στην ενιαία αγορά, την τελωνειακή ένωση και την πλήρη ελευθερία μετακίνησης.
Πρόκειται για μια εμφανή πολιτική αντίφαση.
Ο Βρετανός πρωθυπουργός θέλει τα οικονομικά οφέλη της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης, αλλά αποφεύγει προς το παρόν να αναλάβει το πολιτικό κόστος μιας ξεκάθαρης επιλογής υπέρ της επανένταξης.
Με αυτόν τον τρόπο επιχειρεί να απευθυνθεί ταυτόχρονα στους απογοητευμένους υποστηρικτές του Brexit και στους πολίτες που θεωρούν την αποχώρηση στρατηγικό λάθος.
Όμως η διατήρηση δύο αντικρουόμενων πολιτικών μηνυμάτων δεν μπορεί να αποτελέσει μακροπρόθεσμη στρατηγική.
Δεν μπορεί μια κυβέρνηση να υπόσχεται πλήρη εθνική αυτονομία και ταυτόχρονα να επιδιώκει τα πλεονεκτήματα ενός συστήματος κοινών κανόνων, χωρίς να εξηγεί ποιες υποχρεώσεις είναι έτοιμη να αποδεχθεί.
Η σύνοδος της 20ής Νοεμβρίου: Συμφωνίες δισεκατομμυρίων και δύσκολοι συμβιβασμοί
Η δεύτερη σύνοδος κορυφής Βρετανίας–ΕΕ, που πραγματοποιήθηκε στις 20 Νοεμβρίου στις Βρυξέλλες, αποτέλεσε σημαντικό σταθμό στη νέα αυτή πορεία.
Ο Andy Burnham συναντήθηκε με την πρόεδρο της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ursula von der Leyen και τον πρόεδρο του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου António Costa, με τις δύο πλευρές να ανακοινώνουν τρεις βασικές συμφωνίες για τη μείωση των εμπορικών εμποδίων και την ενίσχυση της συνεργασίας.
Η πρώτη συμφωνία αφορά το εμπόριο τροφίμων και αγροτικών προϊόντων.
Προβλέπει περιορισμό σημαντικού μέρους των υγειονομικών πιστοποιητικών, των συνοριακών επιθεωρήσεων και των διοικητικών διαδικασιών που επιβλήθηκαν μετά το Brexit.
Η βρετανική κυβέρνηση εκτιμά ότι το οικονομικό όφελος μπορεί να φτάσει τα 5,1 δισεκατομμύρια λίρες ετησίως έως το 2040.
Το γεγονός ότι χρειάζεται μια νέα διακρατική συμφωνία για να περιοριστούν εμπόδια σε προϊόντα καθημερινής κατανάλωσης αποτελεί από μόνο του ένδειξη του πόσο δαπανηρή αποδείχθηκε η αποσύνδεση των δύο οικονομιών.
Η δεύτερη συμφωνία αφορά τη σύνδεση των συστημάτων εμπορίας δικαιωμάτων εκπομπών.
Στόχος είναι να αποφευχθούν πρόσθετες επιβαρύνσεις σε βρετανικές εξαγωγές, μεταξύ άλλων χάλυβα και αλουμινίου, συνολικής αξίας περίπου 6,5 δισεκατομμυρίων λιρών.
Πρόκειται ουσιαστικά για μια προσπάθεια να αποκατασταθεί ένα μέρος της οικονομικής προβλεψιμότητας που χάθηκε μετά την αποχώρηση.
Η τρίτη συμφωνία αφορά τη δημιουργία προγράμματος κινητικότητας νέων ηλικίας 18 έως 31 ετών, με δυνατότητα προσωρινής εργασίας, σπουδών και διαμονής έως τρία χρόνια.
Προβλέπονται έως 100.000 άδειες ετησίως για κάθε πλευρά.
Ωστόσο, οι νέες ρυθμίσεις δεν ισοδυναμούν με επιστροφή στην πλήρη ελευθερία μετακίνησης, ούτε συνεπάγονται αυτομάτως επανένταξη στην ενιαία ευρωπαϊκή αγορά.
Η βρετανική κυβέρνηση εκτιμά ότι το συνολικό οικονομικό αποτέλεσμα της νέας προσέγγισης μπορεί να ανέλθει σε περίπου 17 δισεκατομμύρια λίρες ετησίως μέχρι το 2040, με πρόσθετη ενίσχυση του ΑΕΠ κατά περίπου 0,5%.
Οι προβλέψεις αυτές, όμως, παραμένουν εκτιμήσεις και όχι εγγυημένα αποτελέσματα.
Η πραγματική οικονομική επίδραση θα εξαρτηθεί από την εφαρμογή των συμφωνιών και από τις τελικές κανονιστικές ρυθμίσεις.
Εξάλλου, η προγραμματισμένη εφαρμογή του αγροδιατροφικού πακέτου από τον Μάρτιο του 2028 και η μεταγενέστερη έναρξη του προγράμματος νέων δείχνουν ότι η επαναπροσέγγιση θα είναι πολύ πιο αργή από όσο υποδηλώνουν οι θριαμβευτικές πολιτικές ανακοινώσεις. 
Οι Βρυξέλλες σκληραίνουν τη στάση τους: Η επαναπροσέγγιση έχει τίμημα
Πίσω από τις διακηρύξεις περί συνεργασίας, η Ευρωπαϊκή Ένωση εμφανίζεται αποφασισμένη να υπερασπιστεί τα δικά της οικονομικά και θεσμικά συμφέροντα.
Η Ursula von der Leyen και ο António Costa χαιρετίζουν την επαναπροσέγγιση, όμως οι διαπραγματεύσεις δείχνουν ότι η ΕΕ δεν προτίθεται να παραχωρήσει στη Βρετανία απεριόριστη πρόσβαση στα πλεονεκτήματα της ευρωπαϊκής αγοράς χωρίς αντίστοιχες υποχρεώσεις.
Η διαφωνία για τα πανεπιστημιακά δίδακτρα είναι χαρακτηριστική.
Η ευρωπαϊκή πλευρά επιδιώκει ευνοϊκότερους όρους για τους φοιτητές των κρατών-μελών που σπουδάζουν σε βρετανικά πανεπιστήμια, ενώ η βρετανική κυβέρνηση ανησυχεί για τις οικονομικές συνέπειες μιας τέτοιας αλλαγής.
Το ζήτημα αποδείχθηκε αρκετά σοβαρό ώστε να επηρεάσει την οριστικοποίηση του συνολικού πακέτου συνεργασίας.
Οι δύο πλευρές συμφώνησαν να συνεχίσουν τις σχετικές διαπραγματεύσεις για ακόμη έξι μήνες.
Η στάση των Βρυξελλών μπορεί να ερμηνευθεί ως προσπάθεια προστασίας της ισότιμης μεταχείρισης των Ευρωπαίων πολιτών.
Ταυτόχρονα, όμως, αποκαλύπτει τον έντονα συναλλακτικό χαρακτήρα της ευρωπαϊκής πολιτικής.
Η ΕΕ εμφανίζεται πρόθυμη να επαναφέρει τη Βρετανία κοντά της, υπό την προϋπόθεση ότι το Λονδίνο θα αποδεχθεί ένα ολοένα μεγαλύτερο μέρος των ευρωπαϊκών κανόνων και υποχρεώσεων.
Η ευρωπαϊκή ηγεσία οφείλει επίσης να απαντήσει γιατί μια σχέση αμοιβαίου οικονομικού οφέλους πρέπει να συνοδεύεται από τόσο περίπλοκες γραφειοκρατικές και πολιτικές διαπραγματεύσεις.
Το γεγονός ότι χρειάζονται χρόνια για να αποκατασταθούν απλές διευκολύνσεις στις εμπορικές συναλλαγές δεν αποτελεί επιτυχία της ευρωπαϊκής γραφειοκρατίας, αλλά ένδειξη των δυσλειτουργιών της.
Από την εθνική κυριαρχία στη ρυθμιστική εξάρτηση
Ένα από τα βασικότερα επιχειρήματα υπέρ του Brexit ήταν η δυνατότητα της Βρετανίας να αποφασίζει αυτόνομα για τους νόμους, την οικονομία και την εμπορική πολιτική της.
Η νέα συμφωνία αποκαλύπτει τα όρια αυτής της αντίληψης.
Για να αποκτήσουν οι βρετανικές επιχειρήσεις ευκολότερη πρόσβαση στην ευρωπαϊκή αγορά, το Λονδίνο αναλαμβάνει να ευθυγραμμίσει συγκεκριμένους κανόνες του με το ευρωπαϊκό κανονιστικό πλαίσιο.
Αυτό δημιουργεί ένα πολιτικά ευαίσθητο ζήτημα: η Βρετανία ενδέχεται να εφαρμόζει περισσότερους ευρωπαϊκούς κανόνες χωρίς να συμμετέχει ισότιμα στη διαδικασία διαμόρφωσής τους.
Το παράδοξο είναι προφανές.
Μια χώρα που αποχώρησε από την ΕΕ για να ενισχύσει την πολιτική της αυτονομία μπορεί τελικά να βρεθεί υποχρεωμένη να ακολουθεί αποφάσεις ενός οργανισμού στον οποίο δεν διαθέτει πλέον πλήρη θεσμική εκπροσώπηση.
Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε κοινός κανόνας αποτελεί απώλεια κυριαρχίας.
Οι διεθνείς εμπορικές σχέσεις βασίζονται αναπόφευκτα σε αμοιβαίες δεσμεύσεις.
Σημαίνει, όμως, ότι η βρετανική πολιτική τάξη απέτυχε να εξηγήσει στους πολίτες το πραγματικό κόστος των επιλογών της.
Οι υποστηρικτές του Brexit υποτίμησαν την οικονομική αλληλεξάρτηση με την ευρωπαϊκή αγορά.
Οι σημερινοί υποστηρικτές της επαναπροσέγγισης κινδυνεύουν να υποτιμήσουν τη σημασία των θεσμικών και πολιτικών παραχωρήσεων που απαιτεί η νέα σχέση.
Και στις δύο περιπτώσεις, η κοινωνία καλείται να αποδεχθεί τις συνέπειες στρατηγικών αποφάσεων που συχνά παρουσιάζονται με συνθήματα αντί με πλήρη ενημέρωση.

Η βρετανική κοινωνία δεν δίνει λευκή επιταγή για επιστροφή
Το επιχείρημα ότι η πλειοψηφία των Βρετανών έχει πλέον απορρίψει το Brexit χρειάζεται προσεκτική εξέταση.
Σύμφωνα με έρευνα της YouGov που δημοσιεύθηκε στις 18 Νοεμβρίου, το 54% των ερωτηθέντων θεωρεί αποδεκτή τη διεξαγωγή νέου δημοψηφίσματος για την επανένταξη στην ΕΕ μέσα στην επόμενη πενταετία.
Ωστόσο, μόλις το 37% αντιμετωπίζει την προσπάθεια επιστροφής ως σωστή κυβερνητική προτεραιότητα, ενώ το 45% διαφωνεί.
Ακόμη πιο αποκαλυπτική είναι η διαφορά ανάμεσα στη γενική υποστήριξη της ευρωπαϊκής επανένταξης και στην αποδοχή των πραγματικών όρων της.
Έρευνα της YouGov έχει δείξει ότι, ενώ η υποστήριξη της επιστροφής μπορεί να φτάνει το 55%, υποχωρεί στο 35% όταν τίθεται το ενδεχόμενο η Βρετανία να μην μπορέσει να διατηρήσει προηγούμενες ειδικές εξαιρέσεις, όπως αυτές που αφορούσαν το κοινό νόμισμα.
Η διαφορά αυτή είναι καθοριστική.
Άλλο πράγμα είναι η νοσταλγία για τα οικονομικά οφέλη της συμμετοχής στην ΕΕ και άλλο η αποδοχή των πολιτικών και θεσμικών υποχρεώσεων μιας πραγματικής επανένταξης.
Ο Burnham δεν μπορεί επομένως να θεωρεί δεδομένο ότι η κοινωνική απογοήτευση από το Brexit ισοδυναμεί με ανεπιφύλακτη εντολή επιστροφής.
Η διαπίστωση αυτή ενισχύει το επιχείρημα ότι οποιαδήποτε διαδικασία επανένταξης πρέπει να συνοδεύεται από σαφή παρουσίαση των όρων και νέα λαϊκή νομιμοποίηση.
Farage και Badenoch: Η αντίδραση που απειλεί να αναζωπυρώσει τον διχασμό
Η νέα στρατηγική του Burnham προκαλεί ήδη έντονες αντιδράσεις στο βρετανικό πολιτικό σύστημα.
Ο ηγέτης του πατριωτικού Reform UK, Nigel Farage, κατηγορεί τον πρωθυπουργό ότι επιχειρεί εντελώς πραξικοπηματικά να οδηγήσει σταδιακά τη χώρα πίσω στην Ευρωπαϊκή Ένωση, παρακάμπτοντας την πολιτική σημασία της απόφασης του 2016.
Από την πλευρά της, η επικεφαλής των Συντηρητικών, Kemi Badenoch, εκφράζει επιφυλάξεις για τις οικονομικές και κοινωνικές συνέπειες της νέας συνεργασίας, ιδιαίτερα σε ζητήματα εργασίας και μετακίνησης νέων.
Οι αντιδράσεις τους εκφράζουν μια υπαρκτή πολιτική ανησυχία: ότι η επαναπροσέγγιση μπορεί να οδηγήσει σε σταδιακή αποκατάσταση σημαντικών στοιχείων της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης χωρίς μια νέα, ολοκληρωμένη δημόσια συζήτηση.

Η ευρωπαϊκή υποκρισία και η κρίση στρατηγικής αυτονομίας
Η υπόθεση της Βρετανίας αναδεικνύει και ένα ευρύτερο πρόβλημα της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Οι Βρυξέλλες εμφανίζονται αποφασισμένες να προστατεύσουν την ενιαία αγορά και τη συνοχή του ευρωπαϊκού κανονιστικού συστήματος.
Όμως η ίδια η ΕΕ αντιμετωπίζει σοβαρές προκλήσεις ανταγωνιστικότητας, ενεργειακού κόστους, βιομηχανικής ανάπτυξης και γεωπολιτικής επιρροής.
Η πιθανή επιστροφή της Βρετανίας παρουσιάζεται από ορισμένους ως απόδειξη της ελκυστικότητας του ευρωπαϊκού εγχειρήματος.
Μια τέτοια ανάγνωση, όμως, είναι υπερβολικά βολική για την ευρωπαϊκή ηγεσία.
Η αποτυχία του Brexit δεν συνεπάγεται αυτομάτως επιτυχία της σημερινής ΕΕ.
Το γεγονός ότι μια μεγάλη ευρωπαϊκή οικονομία δυσκολεύεται εκτός Ένωσης δεν αποδεικνύει ότι το θεσμικό μοντέλο των Βρυξελλών λειτουργεί χωρίς σοβαρές αδυναμίες.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση εξακολουθεί να αντιμετωπίζει προβλήματα περίπλοκης λήψης αποφάσεων, διαφορετικών εθνικών προτεραιοτήτων και περιορισμένης ικανότητας να δρα ως ενιαία γεωπολιτική δύναμη.
Η δυσκολία διαμόρφωσης μιας κοινής στρατηγικής απέναντι στις Ηνωμένες Πολιτείες, τη Ρωσία και την Κίνα αναδεικνύει τα όρια της ευρωπαϊκής συνοχής.
Παράλληλα, η νέα βρετανοευρωπαϊκή συνεργασία επεκτείνεται και στους τομείς άμυνας και ασφάλειας, με ιδιαίτερη αναφορά στην υποστήριξη της Ουκρανίας και στην ενίσχυση της ευρωπαϊκής αμυντικής βιομηχανίας.
Η επιλογή αυτή δείχνει ότι η επαναπροσέγγιση δεν αφορά αποκλειστικά το εμπόριο.
Συνδέεται επίσης με μια ευρύτερη προσπάθεια ανασυγκρότησης των ευρωπαϊκών στρατηγικών συμμαχιών.
Το κρίσιμο ερώτημα, ωστόσο, παραμένει αν η συνεργασία θα ενισχύσει πραγματικά την ανεξαρτησία και την ασφάλεια των ευρωπαϊκών κοινωνιών ή αν θα αναπαράγει τις ίδιες πολιτικές εξαρτήσεις και στρατηγικές αδυναμίες.
Δέκα χρόνια πολιτικών σφαλμάτων και ένας νέος λογαριασμός
Η Βρετανία εντάχθηκε στην Ευρωπαϊκή Οικονομική Κοινότητα το 1973.
Τον Ιούνιο του 2016, το 51,9% των ψηφοφόρων επέλεξε την αποχώρηση, έναντι 48,1% που υποστήριξε την παραμονή.
Η έξοδος ολοκληρώθηκε θεσμικά στις 31 Ιανουαρίου 2020, ενώ η μεταβατική περίοδος έληξε στο τέλος του ίδιου έτους.
Σχεδόν μία δεκαετία αργότερα, η χώρα αντιμετωπίζει εκ νέου ένα θεμελιώδες δίλημμα για τον ευρωπαϊκό της προσανατολισμό.
Μόνο που αυτή τη φορά οι συνθήκες είναι διαφορετικές.
Η Βρετανία δεν διαπραγματεύεται ως κράτος-μέλος που διεκδικεί ειδικές εξαιρέσεις.
Διαπραγματεύεται ως τρίτη χώρα που επιθυμεί να αποκαταστήσει προνόμια τα οποία εγκατέλειψε.
Αυτό μεταβάλλει ουσιαστικά την ισορροπία ισχύος.
Οι Βρυξέλλες γνωρίζουν ότι η βρετανική κυβέρνηση χρειάζεται εμπορικές διευκολύνσεις και οικονομικά αποτελέσματα.
Το Λονδίνο γνωρίζει ότι η ΕΕ δεν πρόκειται εύκολα να αποδεχθεί μια επανένταξη με τους ίδιους προνομιακούς όρους του παρελθόντος.
Έτσι δημιουργείται ο κίνδυνος μιας μακρόχρονης διαδικασίας πολιτικών παζαριών, στην οποία η οικονομία και οι πολίτες θα παραμείνουν εγκλωβισμένοι στην αβεβαιότητα.
Η μεγάλη αποτυχία δεν ανήκει αποκλειστικά στους υποστηρικτές ή στους αντιπάλους του Brexit.
Ανήκει σε μια πολιτική τάξη που επί μία δεκαετία αντιμετώπισε ένα εξαιρετικά σύνθετο οικονομικό και γεωπολιτικό ζήτημα ως εργαλείο εσωτερικής αντιπαράθεσης.