Υπάρχουν στιγμές στην πολιτική ιστορία που η μεγαλύτερη αλλαγή δεν έρχεται μέσα από μια εκλογική ήττα, μια διάσπαση ή μια επίσημη αλλαγή ηγεσίας.
Έρχεται σιωπηλά, μέσα από τη σταδιακή μεταβολή της φυσιογνωμίας ενός κόμματος, την αντικατάσταση των πολιτικών
Κάτι τέτοιο φαίνεται να συμβαίνει στη Νέα Δημοκρατία του Κυριάκου Μητσοτάκη.
Το ερώτημα πλέον δεν είναι απλώς αν η Νέα Δημοκρατία έχει απομακρυνθεί από τις παραδοσιακές αρχές της ιστορικής Κεντροδεξιάς.
Είναι αν βρίσκεται σε εξέλιξη ένας βαθύτερος πολιτικός μετασχηματισμός, με πρωταγωνιστές πρόσωπα που προέρχονται από τον χώρο του σημιτικού εκσυγχρονισμού και με αναφορά σε μια αντίληψη διακυβέρνησης που συνδέει την πολιτική εξουσία με ισχυρά οικονομικά, θεσμικά και διεθνή κέντρα.
Και εδώ βρίσκεται η μεγάλη αντίφαση της επταετούς διακυβέρνησης Μητσοτάκη: Ένα κόμμα που ιδρύθηκε από τον Κωνσταντίνο Καραμανλή, που ιστορικά εξέφρασε την εθνική και κοινωνική Κεντροδεξιά, εμφανίζεται σήμερα να φιλοξενεί και να αναδεικνύει πολιτικές αντιλήψεις που μέχρι πρότινος βρίσκονταν απέναντί του και φαίνεται να χάνει την ψυχή του.
Το σημιτικό αποτύπωμα επιστρέφει στο προσκήνιο
Τα πρόσφατα δημόσια μηνύματα από πρόσωπα που συνδέθηκαν πολιτικά με την περίοδο Σημίτη παρουσιάζουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον.
Ο διοικητής της Τράπεζας της Ελλάδος, Γιάννης Στουρνάρας, με μακρά διαδρομή στον χώρο του εκσυγχρονιστικού ΠΑΣΟΚ, άσκησε σκληρή κριτική στην οικονομική εικόνα της χώρας, υποστηρίζοντας ότι το κατά κεφαλήν ΑΕΠ και το διαθέσιμο εισόδημα βρίσκονται σήμερα χαμηλότερα ακόμη και από την περίοδο των Μνημονίων.
Ο καθηγητής Διεθνούς Δικαίου Χρήστος Ροζάκης, επίσης συνδεδεμένος με τον κύκλο του Κώστα Σημίτη, επέκρινε με ιδιαίτερα οξύ τρόπο τους κυβερνητικούς χειρισμούς γύρω από τη γαλλική ρηματική διακοίνωση για το καλώδιο, χαρακτηρίζοντας «ανοσιούργημα» τη στάση που καταλόγισε στην κυβέρνηση και στον υπουργό Εξωτερικών.
Την ίδια στιγμή, ο Ευάγγελος Βενιζέλος επανέρχεται συστηματικά στο ζήτημα της έναρξης διαλόγου για την οριοθέτηση των θαλάσσιων ζωνών. Επικαλείται την ανάγκη υπέρβασης του λεγόμενου «Συνδρόμου της Ζυρίχης» και καλεί το πολιτικό σύστημα να αντιμετωπίσει με διαφορετική προσέγγιση τις ελληνοτουρκικές διαφορές.
Οι παρεμβάσεις αυτές δεν αποδεικνύουν από μόνες τους την ύπαρξη ενός ενιαίου πολιτικού σχεδίου.
Αναδεικνύουν, όμως, ότι πρόσωπα και αντιλήψεις με κοινές πολιτικές καταβολές επανέρχονται δυναμικά στη δημόσια συζήτηση για την οικονομία, την εξωτερική πολιτική και τη φυσιογνωμία της επόμενης ημέρας.
Και το ερώτημα είναι εύλογο: Πώς φτάσαμε στο σημείο η παράταξη της Νέας Δημοκρατίας να αποτελεί τον βασικό πολιτικό χώρο μέσα στον οποίο αναπτύσσεται αυτή η συζήτηση;
Το Αιγαίο ως πεδίο της μεγάλης πολιτικής μετατόπισης
Εδώ βρίσκεται ίσως η σημαντικότερη διάσταση του ζητήματος.
Η συζήτηση για το Αιγαίο, τις θαλάσσιες ζώνες και ένα ενδεχόμενο συνυποσχετικό με την Τουρκία δεν είναι μια τεχνική ή αποκλειστικά νομική υπόθεση.
Είναι ζήτημα εθνικής στρατηγικής, διπλωματίας και πολιτικής ταυτότητας.
Ένα συνυποσχετικό για την παραπομπή της οριοθέτησης υφαλοκρηπίδας και ΑΟΖ στη διεθνή δικαιοδοσία προϋποθέτει συμφωνία των δύο κρατών ως προς το αντικείμενο και το εύρος της διαφοράς που θα εξεταστεί.
Επομένως, η κρίσιμη συζήτηση δεν είναι αν η Ελλάδα πρέπει να προσφεύγει στο Διεθνές Δικαστήριο, αλλά με ποιους όρους, με ποιες προϋποθέσεις και με ποια ακριβώς νομική βάση.
Η Ελλάδα έχει διαχρονικά υποστηρίξει ότι η μοναδική διαφορά που μπορεί να παραπεμφθεί στη διεθνή δικαιοδοσία είναι η οριοθέτηση της υφαλοκρηπίδας και της ΑΟΖ. Η Τουρκία, αντιθέτως, έχει διατυπώσει ευρύτερες διεκδικήσεις.
Αυτό καθιστά το περιεχόμενο οποιουδήποτε μελλοντικού συνυποσχετικού καθοριστικό.
Ποιος θα καθορίσει το πλαίσιο;
Ποια ζητήματα θα περιλαμβάνονται; Θα διασφαλίζεται ότι δεν δημιουργείται προηγούμενο αποδοχής τουρκικών διεκδικήσεων; Θα υπάρχει πλήρης διαφάνεια απέναντι στον ελληνικό λαό;
Αυτά είναι τα πραγματικά ερωτήματα που οφείλει να απαντήσει η κυβέρνηση.
Διότι μια τέτοια συμφωνία δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί ως διπλωματική διευθέτηση πίσω από κλειστές πόρτες.
Αφορά την άσκηση κυριαρχικών δικαιωμάτων και τη μακροπρόθεσμη θέση της Ελλάδας στην Ανατολική Μεσόγειο.
Και όταν στο εσωτερικό της κυβέρνησης και γύρω από αυτήν αναπτύσσεται μια ισχυρή συζήτηση υπέρ της επανεκκίνησης του διαλόγου, είναι απολύτως θεμιτό να ζητούνται σαφείς απαντήσεις για το πού οδηγεί αυτή η στρατηγική.
Η Νέα Δημοκρατία αλλάζει φυσιογνωμία
Η πολιτική διεύρυνση ενός κόμματος δεν είναι από μόνη της πρόβλημα. Η Νέα Δημοκρατία υπήρξε ιστορικά ένας ευρύς πολιτικός σχηματισμός, με διαφορετικές τάσεις και πολιτικές αφετηρίες.
Άλλο, όμως, η διεύρυνση και άλλο η σταδιακή αντικατάσταση της πολιτικής του ταυτότητας.
Όταν πρόσωπα με διαφορετική πολιτική διαδρομή αποκτούν κομβικές θέσεις στην κυβέρνηση, όταν η πολιτική ατζέντα διαμορφώνεται όλο και περισσότερο από εξωπαραταξιακές αντιλήψεις και όταν η παραδοσιακή βάση της Κεντροδεξιάς δυσκολεύεται να αναγνωρίσει τον εαυτό της στις κυβερνητικές επιλογές, τότε τίθεται ζήτημα πολιτικής φυσιογνωμίας.
Η συζήτηση, επομένως, δεν αφορά την καταγωγή ή το παρελθόν συγκεκριμένων προσώπων. Αφορά τις πολιτικές επιλογές τους και το κατά πόσο αυτές συνδέονται με τις αρχές, τις δεσμεύσεις και την ιστορική διαδρομή της παράταξης.
Η κυβέρνηση Μητσοτάκη έχει δημιουργήσει έναν ευρύτερο πολιτικό χώρο εξουσίας, στον οποίο συνυπάρχουν στελέχη της Νέας Δημοκρατίας, πρόσωπα προερχόμενα από το ΠΑΣΟΚ και παράγοντες με ισχυρές διασυνδέσεις στον οικονομικό και θεσμικό χώρο.
Το κρίσιμο είναι ποιος καθορίζει τελικά την κατεύθυνση αυτού του σχήματος.
Τα διεθνή κέντρα και η επόμενη ημέρα
Η εξωτερική πολιτική, η οικονομία, οι τράπεζες, η ενέργεια και οι ελληνοτουρκικές σχέσεις αποτελούν πεδία στα οποία διασταυρώνονται εγχώρια συμφέροντα και διεθνείς στρατηγικές.
Η Ελλάδα δεν κινείται σε γεωπολιτικό κενό.
Οι σχέσεις με την Ευρωπαϊκή Ένωση, τις ΗΠΑ, τη Γαλλία και το ΝΑΤΟ επηρεάζουν αναπόφευκτα τις κυβερνητικές επιλογές.
Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι η χώρα πρέπει να αποδέχεται άκριτα κάθε διεθνή προτεραιότητα ή ότι οι ελληνικές εθνικές θέσεις μπορούν να υποτάσσονται σε ευρύτερους σχεδιασμούς.
Ειδικά στο Αιγαίο, η διατήρηση ανοικτών διαύλων επικοινωνίας δεν πρέπει να συγχέεται με την αποδοχή τετελεσμένων.
Η διπλωματία δεν καταργεί την ανάγκη υπεράσπισης των εθνικών θέσεων.
Το ερώτημα που προκύπτει είναι εάν η κυβέρνηση διαθέτει μια σαφή, αυτοτελή εθνική στρατηγική ή εάν η εξωτερική της πολιτική διαμορφώνεται κυρίως μέσα από την επιδίωξη διεθνών ισορροπιών και διευθετήσεων.
Η μεγάλη παράδοση
Ο Κυριάκος Μητσοτάκης εξελέγη και κυβέρνησε ως αρχηγός της Νέας Δημοκρατίας.
Δεν εξελέγη ως επικεφαλής ενός νέου πολιτικού φορέα που θα αντικαθιστούσε την ιστορική Κεντροδεξιά με ένα διαφορετικό ιδεολογικό και πολιτικό σχήμα.
Ωστόσο, η φυσιογνωμία της κυβέρνησής του, οι επιλογές στελεχών, οι συμμαχίες και οι δημόσιες παρεμβάσεις γύρω από τα μεγάλα εθνικά και οικονομικά ζητήματα έχουν τροφοδοτήσει μια συζήτηση που δύσκολα μπορεί πλέον να αγνοηθεί.
Εάν η Νέα Δημοκρατία μετατραπεί σε έναν πολιτικό χώρο όπου κυριαρχούν οι αντιλήψεις του σημιτικού εκσυγχρονισμού, τότε δεν θα πρόκειται απλώς για μια κυβερνητική ανανέωση.
Θα πρόκειται για βαθιά αλλαγή της ίδιας της πολιτικής της ταυτότητας.
Και εάν αυτή η αλλαγή συνδυαστεί με μια νέα προσέγγιση στα ελληνοτουρκικά, με ένα ενδεχόμενο συνυποσχετικό που δεν θα έχει προηγουμένως τεθεί σε πλήρη δημόσιο και πολιτικό έλεγχο, τότε η συζήτηση αποκτά ακόμη μεγαλύτερη βαρύτητα.
Το πραγματικό διακύβευμα δεν είναι ποιος θα καταλάβει την επόμενη ηγετική θέση στη Νέα Δημοκρατία. Είναι ποια πολιτική παράταξη θα εκπροσωπεί τελικά το κόμμα που ίδρυσε ο Κωνσταντίνος Καραμανλής.
Ο Μητσοτάκης μπορεί να επιλέξει να διατηρήσει τον έλεγχο ενός ευρύτερου κεντρώου πολιτικού σχήματος.
Μπορεί να επιλέξει να στηριχθεί σε δυνάμεις που προέρχονται από τον εκσυγχρονιστικό χώρο.
Μπορεί ακόμη να επιδιώξει να εμφανιστεί ως ο εγγυητής της συνέχειας αυτής της πολιτικής.
Αλλά υπάρχει ένα ερώτημα που δεν μπορεί να αποφύγει:
Εάν η Νέα Δημοκρατία πάψει να εκφράζει την ιστορική Κεντροδεξιά, ποιος ακριβώς θα εκπροσωπεί πλέον τη Δεξιά στην Ελλάδα;
Γιατί η πολιτική ταυτότητα ενός κόμματος δεν καθορίζεται μόνο από το όνομά του, ούτε από το έμβλημα που διατηρεί στα ψηφοδέλτιά του.
Καθορίζεται από τις αρχές που υπερασπίζεται, τις συμμαχίες που επιλέγει και, πάνω απ' όλα, από τις αποφάσεις που λαμβάνει στα μεγάλα εθνικά ζητήματα.
Για όσα προειδοποιούσε ο Σαμάρας, σήμερα βρίσκονται στο επίκεντρο
Σε αυτό το πολιτικό σκηνικό αποκτά ιδιαίτερη σημασία η στάση του Αντώνη Σαμαρά.
Ο πρώην πρωθυπουργός δεν διαφώνησε με τον Κυριάκο Μητσοτάκη για μια επιμέρους κυβερνητική επιλογή. Από νωρίς έθεσε ζήτημα συνολικής πολιτικής κατεύθυνσης της Νέας Δημοκρατίας, προειδοποιώντας για τη σταδιακή απομάκρυνσή της από τις ιστορικές και ιδεολογικές της αναφορές.
Μίλησε για την «ποταμοποίηση» της παράταξης, άσκησε κριτική στην εξωτερική πολιτική, αντιτάχθηκε στις επιλογές για το Μακεδονικό, επέκρινε την ενεργειακή πολιτική και διατύπωσε σοβαρές επιφυλάξεις για τη διαχείριση των ελληνοτουρκικών σχέσεων και τα λεγόμενα .... ήρεμα νερά.
Η εξέλιξη των γεγονότων επαναφέρει σήμερα αυτές τις προειδοποιήσεις στο κέντρο της πολιτικής συζήτησης.
Η διαφωνία του με την κυβερνητική προσέγγιση απέναντι στην Τουρκία είχε μάλιστα συγκεκριμένες πολιτικές συνέπειες: τον Νοέμβριο του 2024 διεγράφη από την Κοινοβουλευτική Ομάδα της Νέας Δημοκρατίας, μετά τις δημόσιες επιθέσεις του κατά της εξωτερικής πολιτικής της κυβέρνησης και ειδικότερα κατά των χειρισμών του υπουργού Εξωτερικών Γιώργου Γεραπετρίτη.
Ο Σαμαράς είχε επισημάνει ότι η Αθήνα δεν μπορεί να προσέρχεται σε έναν διάλογο με την Άγκυρα δημιουργώντας την εντύπωση ότι είναι διατεθειμένη να συζητήσει ζητήματα πέρα από τη μοναδική διαφορά που αναγνωρίζει: την οριοθέτηση της υφαλοκρηπίδας και της ΑΟΖ.
Και σήμερα, με αφορμή τις εξελίξεις γύρω από το καλώδιο, την Κάσο, το τουρκολιβυκό μνημόνιο και τη συζήτηση για τις θαλάσσιες ζώνες, η κριτική του επανέρχεται με νέα επικαιρότητα.
Στις 3 Νοεμβρίου 2026, ο πρώην πρωθυπουργός επανήλθε με σκληρή δημόσια παρέμβαση, απαντώντας στον Κυριάκο Μητσοτάκη και αντιπαραβάλλοντας την περίοδο 2012-2014 με τη σημερινή κατάσταση στις ελληνοτουρκικές σχέσεις.
Υποστήριξε ότι επί της δικής του κυβέρνησης δεν υπήρχαν τα σημερινά δεδομένα, όπως το τουρκολιβυκό μνημόνιο, οι NAVTEX διαρκείας και τα γεγονότα της Κάσου, ενώ επέκρινε και την υπογραφή της ελληνοτουρκικής Διακήρυξης των Αθηνών.
Η ουσία της παρέμβασής του δεν περιορίζεται στην αντιπαράθεση δύο πρώην και νυν πρωθυπουργών. Αγγίζει το θεμελιώδες ερώτημα: Μπορεί η Ελλάδα να επιδιώκει καλές σχέσεις με την Τουρκία χωρίς να μετατρέπει την εξομάλυνση των σχέσεων σε αυτοσκοπό και χωρίς να υποβαθμίζει τις διαφορές που αφορούν τα κυριαρχικά της δικαιώματα;
Εδώ ακριβώς βρίσκεται και η πολιτική διάσταση της δικαίωσης Σαμαρά. Δεν σημαίνει ότι κάθε θέση του πρώην πρωθυπουργού είναι αυτομάτως ορθή ή ότι κάθε κυβερνητική επιλογή είναι λανθασμένη. Σημαίνει ότι ζητήματα τα οποία εκείνος έθετε και για τα οποία βρέθηκε σε ανοιχτή σύγκρουση με το Μέγαρο Μαξίμου αποτελούν πλέον κεντρικά αντικείμενα δημόσιας και πολιτικής αντιπαράθεσης.
Υπάρχει όμως και μια δεύτερη, βαθύτερη διάσταση.
Η αλλοίωση των χαρακτηριστικών της παράταξης
Ο Σαμαράς δεν αμφισβήτησε μόνο την εξωτερική πολιτική του Μητσοτάκη.
Αμφισβήτησε την ίδια τη φυσιογνωμία της Νέας Δημοκρατίας.
Έθεσε ζήτημα ιδεολογικής αλλοίωσης, προειδοποιώντας ότι η παράταξη κινδυνεύει να χάσει τα πολιτικά και κοινωνικά χαρακτηριστικά που τη συγκρότησαν.
Αυτή η προειδοποίηση συνδέεται άμεσα με την ενίσχυση του σημιτικού εκσυγχρονιστικού χώρου στο κυβερνητικό περιβάλλον.
Διότι όσο η παραδοσιακή Κεντροδεξιά αποδυναμώνεται στο εσωτερικό της ΝΔ, τόσο δημιουργείται χώρος για την ανάδειξη μιας διαφορετικής πολιτικής και ιδεολογικής ταυτότητας και εκπροσώπησης.
Η διαγραφή Σαμαρά, επομένως, δεν ήταν απλώς ένα επεισόδιο εσωκομματικής πειθαρχίας. Ανέδειξε το βάθος της σύγκρουσης για το ποιος εκφράζει και ποιος καθορίζει την επόμενη ημέρα της παράταξης.
Και εδώ προκύπτει μια πολιτική αντίφαση που δύσκολα μπορεί να αγνοηθεί: Ένας πρώην πρόεδρος και πρωθυπουργός της Νέας Δημοκρατίας, ο οποίος προειδοποιούσε για την απομάκρυνση του κόμματος από τις παραδοσιακές του θέσεις, βρίσκεται εκτός της Κοινοβουλευτικής του Ομάδας, ενώ πρόσωπα με διαφορετικές πολιτικές καταβολές αποκτούν σημαντική επιρροή στον κυβερνητικό μηχανισμό.
Το ερώτημα δεν είναι αν η Νέα Δημοκρατία πρέπει να παραμείνει κλειστό κόμμα ή να διευρυνθεί.
Είναι εάν η διεύρυνση μετατρέπεται σε ιδεολογικό μετασχηματισμό.
Η πολιτική συζήτηση που άνοιξε ο Σαμαράς αφορά τελικά κάτι πολύ μεγαλύτερο από το προσωπικό του μέλλον: αφορά το εάν υπάρχει ακόμη χώρος για μια αυτοτελή εθνική και κοινωνική Κεντροδεξιά μέσα στη Νέα Δημοκρατία ή εάν η ιστορική παράταξη μετασχηματίζεται σε έναν διαφορετικό πολιτικό φορέα, με άλλες αναφορές, άλλες συμμαχίες και διαφορετική αντίληψη για τη θέση της Ελλάδας στον κόσμο.