Putin και Trump σκότωσαν το «διεθνές δίκαιο»...

 Οι νέοι κανόνες - Οι τρεις νέες γεωπολιτικές ζώνες και το τέλος της φιλελεύθερης τάξης βασισμένης σε κανόνες.

Γράφει ο δρ Θοδωρής Δεληγιάννης

Με βάση τα τετριμμένα σχήματα σκέψης, η εποχή μας είναι ακατανόητη…

Τα μοντέλα μακροοικονομικής ανάλυσης πρέπει να προσαρμοσθούν στις νέες συνθήκες εάν επιθυμούμε να έχουμε μια πυξίδα όσον αφορά τους βαθείς μετασχηματισμούς στην οικονομική σφαίρα.
Αυτό σημαίνει ότι θα πρέπει να εντοπίσουμε τους νέους όρους που να περιγράφουν τις γεωπολιτικές εξελίξεις και μετά να δούμε πώς μετασχηματίζονται – η γεωοικονομία έρχεται στο προσκήνιο.
Τι σημαίνει η φράση του Donald Trump ότι δεν χρειάζεται το Διεθνές Δίκαιο… Είναι απλώς μια κρίση αυτοκρατορικού μεγαλείου ή απηχεί μια ευρύτερη πραγματικότητα;
Όλοι έχουν υποψιαστεί – όπως φαίνεται από τους τίτλους και τις αναλύσεις των ΜΜΕ - αλλά αυτό που διαμορφώνεται είναι ένα είδος «δόγμα Trump», μια σύγχρονη επέκταση του παλαιού δόγματος Monroe το οποίο εισηγήθηκε ο Αμερικανός πρόεδρος το 1823.
Σε πρακτικό επίπεδο, πρόκειται για τη ρητή επαναξιολόγηση εκ μέρους των ΗΠΑ του Δυτικού Ημισφαιρίου ως ζώνης ύψιστης στρατηγικής προτεραιότητας, σε συνδυασμό με μια επιθετική στάση διαπραγμάτευσης στο εμπόριο, την ενέργεια, τα ορυκτά, την τεχνολογία και την ασφάλεια.
Δεν αποτελεί μια θεωρητική πρόσληψη των διεθνών σχέσεων….
Μεταφράζεται σε σημαντικές αποφάσεις, θόρυβο, ανακοινώσεις και ταυτόχρονες κινήσεις σε πολλαπλές σκακιέρες.
Και εδώ είναι αυτό που πολλοί δεν έχουν ακόμη χωνέψει: η μακροοικονομική ανάλυση που βασίζεται αποκλειστικά σε γραφήματα, στο δείκτη του δολαρίου DXY, στην καμπύλη αποδόσεων των ομολόγων και σε νομισματικά αφηγήματα δεν αρκεί πια.
Όχι επειδή αυτά τα στοιχεία έπαψαν να έχουν σημασία, αλλά επειδή σε αυτή τη νέα εποχή η γεωπολιτική δεν είναι το φόντο των εξελίξεων στην οικονομία, είναι πλέον ο κινητήριος μοχλός των εξελίξεων.
Και όταν η γεωπολιτική καθίσταται ο κινητήρας των εξελίξεων, ο αντίκτυπος στις αγορές τείνει να μετασχηματίζεται - αφορά ολοκλήρους κλάδους, είναι ταχύτερος ως προς τις συνέπειές του, είναι πιο ασύμμετρος και συχνά πιο βίαιος.
Όταν ο κόσμος επιστρέφει στη λογική του κράτους ως βασικής πολιτικής μονάδας (statecraft), κάθε μεμονωμένη χώρα (ή μπλοκ) αρχίζει να σκέφτεται ως κράτος, όχι ως συμμετέχων σε μια συνεργατική παγκοσμιοποίηση – ένα παίγνιο μηδενικού αθροίσματος - όπως στο καθεστώς της φιλελεύθερης τάξης η οποία λειτουργούσε με βάση κανόνες.

Οι νέοι κανόνες

Από την πλανητική λογική της οριζόντιας οικονομικής ολοκλήρωσης μεταβαίνουμε στις απαιτήσεις της οικονομικής κυριαρχίας που διέπεται από την εξής λογική: ποιο είναι το πλεονέκτημά μου, ποιες είναι οι ευπάθειές μου, ποιες εξαρτήσεις πρέπει σταματήσω (σε πρώτες ύλες ή σε αλυσίδες εφοδιασμού), ποιους πόρους πρέπει να εξασφαλίσω και ποιο κόστος είμαι διατεθειμένος να πληρώσω γι’ αυτό.
Ως συνέπεια, οι αγορές σταματούν να αποτιμούν μια ομαλή, ομοιογενή ιστορία «παγκόσμιας ανάπτυξης» και αρχίζουν να αντιδρούν στα εμφράγματα στις εφοδιαστικές αλυσίδες, τις διαδρομές των αγαθών, τα καθεστώτα κυρώσεων, τα στρατηγικά αποθέματα σε κρίσιμα αγαθά, τα βιομηχανικά συμπλέγματα και, πάνω απ’ όλα, τις στοχευμένες δημοσιονομικές δαπάνες.
Γι’ αυτό παρατηρείται, σχεδόν ως άμεσο αντανακλαστικό, οι επενδυτές να σπεύδουν σε αγαθά όπως ο χαλκός, το ασήμι, ο χρυσός και άλλα κρίσιμα ορυκτά, προσπαθώντας να προλάβουν πού θα κατευθυνθεί το επόμενο κύμα δημόσιων δαπανών.
Όχι μόνο στις ΗΠΑ, αλλά και στην Κίνα και την Ευρώπη, γιατί όλοι λειτουργούν με βάση την εσωτερική πολιτική και το έθνος ως κυρίαρχη οικονομική μονάδα.

Η παγκοσμιοποίηση, όπως τη γνωρίζαμε, έχει τελειώσει

Αυτό που υπάρχει πλέον είναι μια αναδιοργάνωση σε σφαίρες επιρροής, με κοστοβόρα πλεονάζουσα επάρκεια και παραγωγική ικανότητα (με τη σταδιακή άρση του καταμερισμού εργασίας που έφερε τη παγκοσμιοποίηση) και «πολεμικό» ανταγωνισμό για εισροές είτε πρώτων υλών.
Το περιστατικό με τη Βενεζουέλα και τη σύλληψη του Nicolas Maduro  εμφανίζεται εδώ ως κίνηση ενός πιονιού σε μια παρτίδα σκάκι, όχι ως μεμονωμένο περιστατικό.
Ήδη οι τεκτονικές πλάκες της γεωπολιτικής κινήθηκαν με την ειδική στρατιωτική επιχείρηση του Vladimir Putin στην Ουκρανία η οποία ξεκίνησε τον Φεβρουάριο του 2022 και το μακροπρόθεσμο αποτέλεσμα που είχε είναι να ξαναγραφτούν οι κανόνες του παιχνιδιού με την ευθεία αμφισβήτηση της φιλελεύθερης τάξης που είναι βασισμένη σε κανόνες (rules based).
Όταν έχεις μια χώρα με σημαντικά αποθέματα πετρελαίου και χρυσού, και όταν αυτή η χώρα κινείται σε τροχιά ανταγωνιστικών αξόνων, η διαμάχη δεν αφορά το «πετρέλαιο που αποτιμάται σε δολάρια». Η διαμάχη αφορά την επανένταξη ή τον αποκλεισμό από το κυρίαρχο χρηματοπιστωτικό σύστημα, τον έλεγχο των ροών, τις κυρώσεις, τη θεματοφυλακή για τα χρηματοπιστωτικά προϊόντα, το ποιος χρηματοδοτεί τις επενδύσεις, ποιος ασφαλίζει τα επενδυτικά project, ποιος εκκαθαρίζει τις συναλλαγές και σε ποιο νόμισμα.
Τα ανταγωνιστικά μπλοκ είναι είδη διαμορφωμένα: οι ΗΠΑ και ο αγγλοσαξωνικός κόσμος και ο οδηγός μας στην ανάγνωση ενός κόσμου ο οποίος θα διαιρείται σε γεωπολιτικές ζώνες ή «αυτοκρατορίες» θα είναι η θεωρία του Carl Schmitt.

Η έννοια του Μείζονος Χώρου (Großraum)

Ο όρος Großraum (Μείζων Χώρος) διαμορφώθηκε από τον εξέχοντα Γερμανό εθνικοσοσιαλιστή νομικό, αντισημίτη και πολιτικό θεωρητικό του Μεσοπολέμου Carl Schmitt το 1939.
Το 1941 εκδίδεται στη Σαγκάη της Κίνας (τότε υπό ιαπωνική κατοχή) το πρώτο τεύχος του εθνικοσοσιαλιστικού περιοδικού «20ος αιώνας».
Εκεί ο Schmitt δημοσιεύει το άρθρο «Großraum und Reich» (Μείζων Χώρος και Αυτοκρατορία), σύνοψη παλαιότερης μελέτης του.
Στο κείμενο αυτό επιχειρεί να αποδομήσει τη δυτική, φιλελεύθερη τάξη που στο διεθνές δίκαιο και τη διεθνή πολιτική.
Σε αντιδιαστολή με την κατ’ αυτόν παρωχημένη θεωρία του κυριάρχου κράτους και τις παγκόσμιες πολιτικές συνθήκες που επέβαλλε διά της θαλασσοκρατίας της η Μεγάλη Βρετανία, αντιπροτείνεται η εισαγωγή στη νομική ορολογία των εννοιών του Μείζονος Χώρου και της Αυτοκρατορίας.
Ο Schmitt πίστευε ότι η διεθνής τάξη κινείται (ή επιστρέφει, εννοώντας τη διαμόρφωση του γεωπολιτικού χώρου τον Μεσαίωνα) σε μορφές διαμόρφωσης γεωπολιτικών οντοτήτων που υπερβαίνουν την επικράτεια του κράτους.
Η θεωρία του Großraum έχει ως εξής: μια κυρίαρχη δύναμη - Αυτοκρατορία (Reich) επικρατεί μέσα σε έναν μεγαλύτερο εδαφικό χώρο (το Großraum), στον οποίο δρα ουσιαστικά ως ηγεμονική δύναμη.
Αυτός ο μεγαλύτερος χώρος πρέπει να χαρακτηρίζεται από επαρκή πολιτιστική ομοιογένεια ώστε να επιτρέπει στην «πολιτική ιδέα» του Reich να ενοποιήσει.
Η ηγεμονικό κράτος είναι υπεύθυνο τόσο για την επιλογή της ιδεολογικής βάσης του Großraum (την κυρίαρχη πολιτική ιδέα, σε αυτό το σημείο ο Γερμανός νομικός εμπνέει τον Ρώσο Φιλόσοφο Αlexander Dugin ο οποίος κάνει λόγο για μια ευρεία ρωσική πολιτιστιμική ρωσική επικράτεια), όσο και διαθέτει την ισχύ να αποφασίζει για τον εξωτερικό προσανατολισμό του Μείζονος Χώρου συνολικά. Ο Μείζων Χώρος προορίζεται να διαμορφώνει τους γεωπολιτικού χώρους, αντικαθιστώντας το κλασικό έθνος κράτος, το οποίο ο Schmitt θεωρούσε ολοένα και πιο ανεπαρκές στο να αντιπροσωπεύσει μια συγκεκριμένη χωρική πραγματικότητα της βιομηχανικής εποχής.
Μπορούμε να φανταστούμε πόσο αυτό ισχύει σε εκθετικό βαθμό σήμερα σε μια εποχή πλανητικής ολοκλήρωσης των οικονομικών δομών.
Αυτή η τάξη βασισμένη στο Großraum προοριζόταν να αντικαταστήσει την αρχή της ισότητας των κυρίαρχων κρατών που είχε επικρατήσει με την Ειρήνη της Βεστφαλίας το 1648 – η οποία με την έννοια της κρατικής κυριαρχίας έθεσε τέλος στους Θρησκευτικούς Πολέμους – ξ εν λόγω συνθήκη σηματοδότησε την λήξη του εξαιρετικά καταστροφικού Τριακονταετούς Πολέμου (1618 - 1648) μεταξύ Ρωμαιοκαθολικών και Διαμαρτυρομένων και την κατάργηση της μεσαιωνική παπο-αυτοκρατορικής ordo rerum που καθόριζε τη δυτική ιστορία επί 8 αιώνες.
Η εν λόγω συνθήκη υποκαθίσταται με ένα σύνθετο σύνολο ιεραρχιών μεταξύ ηγεμονικών και υποτελών κρατών σε διαφορετικές μακροπεριοχές ή γεωπολιτικούς χώρους της γης, αντισταθμίζοντας έτσι αυτό που θεωρούσε ως ελάττωμα των φιλελεύθερων ή μαρξιστικο-λενινιστικών ιδεολογιών που διατείνονταν ότι είχαν καθολικό χαρακτήρα.
Το στοιχείο της φυλετικής υπεροχής δεν ήταν ουσιώδες για το Großraum του Schmitt, σε αντίθεση με τη έννοια του Lebensraum (του ζωτικού χώρου), αλλά μπορούσε να προσαρμοστεί εύκολα.
Η έννοια νομιμοποιεί επιθετικές πολιτικές ενάντια σε μη ομοιογενή κράτη και μειονότητες εντός της Ευρώπης, πλαισιώνοντάς τις σε μια νομικίστικη αφήγηση που στήριζε τη γερμανική ηγεμονία.

Η επίδραση του δόγματος Monroe

Οι ιδέες του Schmitt δεν ήταν εντελώς νέες, καθώς αντλούσαν έμπνευση από τo δόγματος Monroe για να δείξουν πώς ένας Μείζων Χώρος θα μπορούσε να λειτουργήσει ως σφαίρα ελεύθερη από εξωτερικές παρεμβάσεις, θεσπίζοντας μια νέα νομική τάξη βασισμένη στην περιφερειακή ηγεμονία αντί για καθολικές αρχές, όπως απαιτεί το φιλελεύθερο δίκαιο.
Σύμφωνα με τον Schmitt, το δόγμα Monroe είχε τρεις σημαντικές συνέπειες στο διεθνές δίκαιο: τα αμερικανικά κράτη θεωρούνταν ανεξάρτητα, η αποικιοκρατία και η παρέμβαση στα εδάφη τους από μη αμερικανικές δυνάμεις ήταν απαγορευμένες, υπονοώντας παράλληλα αμοιβαία μη παρέμβαση των αμερικανικών δυνάμεων εκτός Αμερικής.
Η δόγμα Monroe δεν βασιζόταν σε συνθήκη μεταξύ νομικών υποκειμένων• το νόημά της καθοριζόταν, ερμηνευόταν και εφαρμόζονταν αποκλειστικά από το πολιτικό της υποκείμενο, δηλαδή τις Ηνωμένες Πολιτείες.

H σχέση με τις σφαίρες επιρροής

Η αντίληψη του Schmitt για το Großraum είναι επίσης κοντά στην έννοια των σφαιρών επιρροής.
Και οι δύο έννοιες αφορούν τη γεωπολιτική άσκηση ισχύος, αλλά διαφέρουν σημαντικά όσον αφορά τις επιπτώσεις τους: το Großraum αναφέρεται σε μια δομημένη γεωπολιτική τάξη κυριαρχούμενη από μια μεγάλη δύναμη σε καθορισμένη περιοχή, ενώ η σφαίρα επιρροής περιγράφει μια περιοχή όπου ένα κράτος ή οργανισμός ασκεί σημαντική πολιτιστική, οικονομική ή πολιτική επιρροή χωρίς απαραίτητα άμεσο έλεγχο.
Οι σφαίρες επιρροής είναι πιο ρευστές και λιγότερο τυποποιημένες, ενώ όπως και ο Μείζων Χώρος χαρακτηρίζονται από νομική ρευστότητα: δεν αντιστοιχούν πάντα σε επίσημες συνθήκες ή συμμαχίες και ενδέχεται να εκφράζονται μέσω ανεπίσημων ρυθμίσεων οι οποίες αναγνωρίζουν την κυριαρχία ενός κράτους επί ενός άλλου χωρίς πλήρη προσάρτηση.
Παρενθετικά, σε αυτό το σημείο είναι εύκολο να κατανοηθεί πώς η κουβέντα στην Ευρώπη που έχει επί παραδείγματι για τις «εγγυήσεις ασφαλείας» στην Ουκρανία τίθεται εκ των πραγμάτων εκτός του νέου πλαισίου
Η θεωρία του Schmitt δεν ήταν απλώς ακαδημαϊκή, αλλά μια μαχητική διατύπωση και δικαιολόγηση μίας νέας τάξης πραγμάτων που θα αντικαθιστούσε το φθίνον – τότε και σήμερα - jus publicum Europaeum, την ευρωπαϊκή έννομη τάξη.
Ο Schmitt, διαπρύσιος αντίπαλος του νομικού θετικισμού, επιθυμούσε να ασκήσει διαμορφωτική προσέγγιση στο διεθνές δίκαιο, βλέποντας τον Μείζονα Χώρο ως προσπάθεια να εντοπίσει τις ωδίνες γέννησης μιας νέας τάξης.
Παρατηρεί πως ανακύπτουν τέσσερα πλαίσια έννομων σχέσεων: μεταξύ Großraume/Μειζόνων Χώρων, μεταξύ ηγετικών Reiche / Αυτοκρατοριών, μεταξύ των λαών εντός του Großraum και μεταξύ λαών διαφορετικών Großraume.
Βεβαίως, οι σκέψεις αυτές γίνονται στα πλαίσια του 20ού αιώνα και δη του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, σκιαγραφώντας την τότε παγκόσμια κατανομή ισχύος μεταξύ ΗΠΑ, Μεγάλης Βρετανίας, Γερμανίας, Ιταλίας, Ιαπωνίας και Σοβιετικής Ένωσης.
Είναι τα διανοητικά, ιδεολογικά και νομικά εργαλεία για την κατοχύρωση της εξάπλωσης και διεκδίκησης της ηγεμονικής θέσης της εθνικοσοσιαλιστικής Γερμανίας.
Ταυτόχρονα οι περιγραφόμενες καταστάσεις θυμίζουν εντυπωσιακά την γεωπολιτική κατάσταση του ευρωπαϊκού Μεσαίωνα, και ιδιαίτερα τους χώρους και τις αλληλεπιδράσεις Ανατολικής και Δυτικής Χριστιανοσύνης.

Η σύγχονη διαμόρφωση μιας τάξης μετά το φιλελευθερισμό 

Υπάρχουν σαφείς συγγένειες μεταξύ των θεωριών του Schmitt και της σημερινής διεθνούς νομικής τάξης.
Ο Χάρτης του ΟΗΕ και η μετέπειτα πρακτική έχουν ευνοήσει τον περιφερειακό χαρακτήρα των συμμαχιών και, παρά την αρχική αντίθεση στις σφαίρες επιρροής, κατέληξαν να υλοποιούν ακούσια κάποιες ιδέες του Schmitt. Αυτό φαίνεται μέσα από τη δημιουργία περιφερειακών συνθηκών όπως το NATO, το Σύμφωνο της Βαρσοβίας, η Αφρικανική Ενωση, και μέσω του άρθρου 52 του Χάρτη που δίνει σκοπό σε περιφερειακές ρυθμίσεις ή οργανισμούς στο πλαίσιο της διεθνούς ειρήνης και ασφάλειας.
Κάποιοι υποστηρίζουν ότι η οριζόντια πρόσληψη της διεθνούς νομικής τάξης είναι αναχρονιστική, καθώς οι Ηνωμένες Πολιτείες και η αναδυόμενη Κίνα διαθέτουν ήδη ζώνες επιρροής που υπερβαίνουν τα εθνικά τους σύνορα.
Το μοντέλο Großraum έχει συνεπώς αποσυνδεθεί από τη ναζιστική νομική θεωρία και συνδέεται πλέον με πολυπολικότητα και περιφερειακότητα στη διεθνή τάξη.

Οι σημερινές δυνάμεις μετασχηματισμού

Στο πλαίσιο της υποχώρησης της φιλελεύθερης τάξης κάποια ισχυρά κράτη – «σύγχρονοι υποψήφιοι για Reich/Αυτοκρατορίες», κατά τον Schmitt – έχουν πρόσφατα επεκτείνει εδάφη και επιρροή: η πρόσφατη επιχείρηση του Trump στη Βενεζουέλα και οι δηλώσεις περί ζωτικών συμφερόντων των ΗΠΑστη Διώρυγα του Παναμά και τη Γροιλανδία, το δόγμα του Putin για το πόλεμο στην Ουκρανία με τη μορφή μιας ιστορικής δικαίωσης, χερσαίες και θαλάσσιες επεκτάσεις της Κίνας σε βάρος μικρότερων γειτόνων, η συνεχής επέκταση του Ισραήλ μετά τον Πόλεμο των Έξι Ημερών του 1967 (Δυτική Οχθη, Υψώματα του Golan, Λωρίδα της Γάζας) και η δήλωση του Tayyip Erdogan ότι η Τουρκία δεν μπορεί να περιοριστεί στα σύνορά της (Συρία, Λυβύη, Σομαλία).
Ορισμένοι αναλυτές έχουν κάνει παραλληλισμούς με τις σμιτιανές θεωρίες του γεωπολιτικού χώρου.
Ο Schmitt κατέγραψε μια επανάσταση όσον αφορά την πρόσληψη του χώρου ανάλογη με εκείνη του 16ου αιώνα αλλά και με όσα λαμβάνουν χώρα στον 21ο αιώνα.
Το σημερινό κύμα γεωπολιτικών ανατροπών αλλά και ανάκτησης της οικονομικής κυριαρχίας ισχυρών κρατών που απελευθερώνονται από τη φιλελεύθερη αντίληψη της διεθνούς τάξης θα μπορούσε να προαναγγείλει παρόμοια επανάσταση.
Είναι αμφίβολο αν ο ίδιος ο Donald Trump έχει διαβάσει τον Carl Schmitt. Ο δισεκατομμυριούχος των big tech και στενός σύμβουλος του Trump, Peter Thiel, από την άλλη, έχει αναφερθεί επανειλημμένα στον θεωρητικό του κράτους Schmitt σε συνεντεύξεις και εφαρμόζει στη σκέψη του τη θεωρία του…
Το σίγουρο είναι ότι αυτή η θεωρία αλλάζει τον κόσμο όπως τον γνωρίζαμε.
Η αναγνώριση πολιτικών πραγματικοτήτων που υπερβαίνουν κάποιες φορές το δίκαιο διαμορφώνει τις γεωπολιτικές εξελίξεις και τα πολλαπλά επίπεδα του πολέμου που θα διεξαχθεί για τη διαμόρφωση των μελλοντικών Μειζόνων Χώρων η ύπαρξη των οποίων έχει αρχίσει να προδιαγράφεται.

www.bankingnews.gr